VERDIEPINGSARTIKEL

Arbeidshygiëne is een vak

Arbeidshygiëne is het vakgebied dat gaat over de zorg voor een gezonde werkomgeving. Die zorg richt zich op het beheersen van een breed spectrum van gevaren die op de werkvloer voor nadelige gezondheidseffecten kunnen zorgen, zoals gevaarlijke stoffen, lawaai, licht, binnenklimaat, straling, infectieziekten, trillingen, fysieke belasting. Een arbeidshygiënist is één van de vier kerndeskundigen uit de Arbowet en hij kan u helpen om risico’s in uw organisatie tegen te gaan.


22 september 2020 8 minuten Door redactie

Dit verdiepingsartikel wordt u aangeboden door Rendement Online en Theo-Jan Heesen, Trajectplus, www.trajectplus.nl, +31 30 23 67 156, info@trajectplus.nl


Een voor de hand liggende associatie die veel mensen hebben met het woord arbeidshygiëne is het schoonmaken of schoonhouden van de werkplek. Maar dat is niet waar het om gaat: het is het herkennen, evalueren en beheersen van gevaren in de werkomgeving. Het vakgebied levert in alle denkbare sectoren een bijdrage aan het voorkomen van arbeidsgebonden ziekte en hinder. Arbeidshygiëne speelt in de industrie, productieomgevingen, zorg, onderwijs, de dienstensector, de agrarische sector en bij de overheid. 

Wat is arbeidshygiëne?

Arbeidshygiëne is de discipline van het herkennen, evalueren en beheersen van gevaren voor de gezondheid in de werkomgeving met als doel de bescherming van de gezondheid en het welzijn van de werknemers en de gemeenschap in het algemeen.

Het vakgebied heeft stevige wortels in de natuurwetenschappen. De rode draad wordt gevormd door objectief meetbare factoren die van invloed zijn op de gezondheid van werkenden. Daarbij gaat het om: 

  • fysische factoren: geluid, trillingen, klimatologische factoren (warmte, kou, vochtigheid, ventilatie), ioniserende en niet-ioniserende straling, verlichting;
  • chemische factoren: gevaarlijke stoffen in alle hoedanigheden, als pure stof, in de vorm van producten of als het vrijkomt in de vorm van stof, verbrandingsgassen of rook;
  • biologische factoren: denk aan bijvoorbeeld ziekmakende bacteriën, virussen of schimmels of aan ziekmakende afscheidingsproducten van organismen zoals endotoxines.

Kernbegrippen in de definitie van het vakgebied arbeidshygiëne zijn het herkennen, evalueren en beheersen van gevaren. Let op: het vakgebied arbeidshygiëne is zo uitgebreid dat dit dossier niet volledig is. Het geeft u slechts een beeld bij welke risico’s en gevaren in uw organisatie u een arbeidshygiënist kunt inschakelen.

Gevaren herkennen

Als arboprofessional is het onder andere uw taak om risico’s in beeld te brengen. U legt ze vast in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). De maatregelen die u wilt nemen om deze risico’s tegen te gaan, noteert u in het plan van aanpak.

Gevaren herkennen begint met kennis en bewustwording. ‘Arbo’ is zo ontzettend breed dat u nooit de kennis over álle onderdelen in huis heeft. Gelukkig zijn er veel hulpmiddelen die u informeren over belangrijke gezondheidsgevaren in uw bedrijfstak. Denk aan de branche-RI&E-instrumenten, arbocatalogi, de informatie van branche-organisaties en de overheid.
Bij het herkennen van gevaren kijkt u naar:

  • de zaken die schade of letsel kunnen veroorzaken;
  • de preventieve en beschermende maatregelen die zijn getroffen;
  • de werknemers die worden blootgesteld aan deze gevaren.

Er zijn tal van mogelijkheden om gevaren te herkennen, zowel kwalitatief als kwantitatief. ‘Herkennen’ slaat op het identificeren of kwantificeren van de gevaren. Voorbeelden van kwalitatieve methoden zijn werkplekobservaties, het raadplegen van werknemers of het uitzetten van een enquête. Voorbeelden van kwantitatieve manieren om gevaren te ‘herkennen’ zijn metingen, modelbeoordelingen en schattingen. 

Een andere vorm van ‘herkennen’ is literatuuronderzoek. Dit kan zowel kwalitatief zijn als kwantitatief (door bijvoorbeeld te zoeken naar meetwaarden van vergelijkbare situaties).  

Gevaren evalueren

Niet elk gevaar vormt een probleem en niet elk probleem is zo urgent dat u het onmiddellijk moet verhelpen. De stap van evalueren helpt u om kaf van het koren te scheiden, om vast te stellen of er sprake is van een gezondheidsbedreiging en wat de omvang daarvan is.

De begrippen gevaar en risico hangen nauw met elkaar samen. In het dagelijks taalgebruik worden deze twee zaken nogal eens door elkaar gehaald. Er is regelmatig veel aandacht, discussie of ophef over het gevaar van een chemische stof, werkactiviteit of situatie, waarbij het risico uit het oog is verloren.

Risicobeoordeling is één van de kernactiviteiten van de arbeidshygiënist. Hoe maakt hij een risicobeoordeling en welke stappen zijn daarvoor nodig? 

Gevaar kan schade, letsel of hinder veroorzaken. Risico is de waarschijnlijkheid in combinatie met de ernst van de schade, letsel of hinder door (beroepsmatige) blootstelling aan het gevaar. De risicomatrix geeft de kern van risicobeoordeling weer en kent vele toepassingen. Als u het als denkmodel benadert, ziet u dat iets dat ‘gemiddelde schade’ kan veroorzaken een klein, een gemiddeld en zelfs een hoog risico kan vormen, afhankelijk van de waarschijnlijkheid dat dit gevaar zich voordoet.

Waarschijnlijkheid dat het gevaar zich manifesteert Gevaar: ernst van schade, letsel of hinder    
  Kleine schade Gemiddelde schade Ernstige schade
Zeer onwaarschijnlijk Klein Klein Gemiddeld
Waarschijnlijk Klein Gemiddeld Hoog
Zeer waarschijnlijk Gemiddeld Hooog Hoog

Het risicomodel is in de praktijk vaak wat complexer door de uitwerking naar de risicofactoren. Het begrip ‘waarschijnlijkheid’ is vaak samengesteld uit ‘mate en duur van de blootstelling’, ofwel: hoe lang heeft een werknemer in een bepaalde situatie gewerkt en hoog was de blootstelling aan bijvoorbeeld geluid? Er is vaak sprake van een drempelwaarde voordat gezondheidseffecten optreden. Eén risicofactor kan meerdere ‘gevaren’ met zich meebrengen. Zo kan geluid leiden tot concentratieverlies, communicatiestoring, doofheid of oorsuizen.

Als u de essentie voor ogen houdt – gevaar en waarschijnlijkheid vormen het risico – helpt u dat bij het analyseren van vraagstukken binnen uw organisatie en het zoeken naar oplossingen.

Het model maakt het mogelijk om appels en peren met elkaar te vergelijken. U kunt verschillende gevaren namelijk met elkaar vergelijken middels één risicogetal. Dit is de basis van de wettelijk verplichte RI&E.

Gevaren beheersen: knelpunten oplossen

Als blootstelling kan leiden tot gezondheidsschade, moet u als arboprofessional maatregelen treffen. Deze maatregelen kennen een technische en een mensgerichte aanpak.

1. Mensgerichte aanpak

Bij een mensgerichte aanpak gaat het om de bewustwording dat maatregelen nodig zijn. Dat is uw eerste uitdaging. Zorgen dat uw werkgever veilig en gezond werken voorop stelt én dat de werknemers in uw organisatie de juiste maatregelen blijvend gebruiken, is de volgende uitdaging. Dit laatste vraagt erom elkaar aan te spreken op gedrag. Mensen kunnen risico’s en gevaren heel verschillend inschatten.

Gezondheidsschade is vaak niet direct voelbaar. Werknemers moeten nu iets doen om problemen in de toekomst te voorkomen. Mensen zijn van nature geneigd geluidssterkte lager in te schatten. De gevolgen van fysieke overbelasting merken veel werknemers pas na jaren. Gevaarlijke stoffen zijn niet waar te nemen met de zintuigen. Daarnaast beïnvloeden ook andere factoren de risicoperceptie.

Werknemers schatten de gevaren van hun eigen werk vaak lager in dan buitenstaanders. Of ze nemen het risico ‘voor lief’ in ruil voor een leuke baan of een hoog inkomen. Neem dit mee bij het oplossen van knelpunten.

Wat is ervoor nodig om werknemers keer op keer de maatregelen te laten toepassen tijdens hun werk? Of als ze dat nog niet doen, dat ze ze gaan toepassen? Het sleutelwoord is aandacht. Effectieve elementen voor gedragsverandering zijn:

  • audit en feedback: goede middelen voor u als arboprofessional én uw werkgever om gedrag te veranderen;
  • herinneringen op papier of elektronisch;
  • interactieve toolboxen met veel aandacht voor de praktijk;
  • maatregelen opnemen in inwerkprogramma of instructie nieuwe werknemers.

Aanspreken van werknemers die zich niet houden aan de nieuwe werkwijze, de nieuwe hygiëneregels of het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen, helpt. Het is een kwestie van volhouden, zodat het normaal wordt dat werknemers zichzelf beschermen. Aanspreken vindt niet iedereen makkelijk. Maar onthoud: u bent niet aan het drammen, zeuren of de betweter aan het uithangen. U toont verantwoordelijkheid en zorgt voor uw de werknemers.

Regels en tips bij het aanspreken van werknemers

 

De regels bij het aanspreken zijn:

  • Gedrag: zeg wat u feitelijk ziet (‘Ik zie dat je geen gehoorbescherming gebruikt.’).
  • Gevolg: zeg wat het gevolg is (‘Dat kan leiden tot gehoorbeschadiging.’).
  • Gevoel: meld wat u voelt (‘Ik ben bang dat je gehoorschade zult oplopen.’).
  • Gewenst gedrag: geef aan wat u graag zou willen (‘Ik wil graag dat je ...’).

De tips bij het aanspreken zijn:

  • Spreek iemand aan op het gedrag, dus op het niet dragen van de gehoorbescherming.
  • Doe het bij voorkeur als u alleen bent met de collega.
  • Spreek niet over andere gevallen.
  • Houd het kort (blijf niet hangen in een discussie).

Als niets helpt, gaat u over op sancties. Stel samen met uw werkgever een passend sanctiebeleid op en deel dit met alle werknemers. Voordat een sanctie wordt toegepast, moet de leidinggevende met de werknemer praten en hem een waarschuwing geven met een schriftelijke bevestiging. Helpt dit niet, dan kan de leidinggevende een sanctie toepassen.

Een goed beleid is belangrijk, maar het is nog belangrijker dat uw werkgever ‘om’ is en samen met u uitdraagt dat alle werknemers zich aan de regels moeten houden. Anders blijft het voor u dweilen met de kraan open.

2. Technische aanpak: arbeidshygiënische strategie

De technische aanpak bestaat uit het zoeken naar, ontwerpen, ontwikkelen, implementeren van of adviseren over maatregelen waardoor werknemers hun werk zonder blootstelling aan de risicofactor kunnen uitvoeren of waardoor het risico op gezondheidsschade laag en acceptabel is. De technische aanpak volgt in een vaste volgorde een stappenplan: de zogeheten arbeidshygiënische strategie. U begint bij stap 1 en als dat niet leidt tot een oplossing, gaat u naar stap  2 en zo door.

  1. Bronmaatregelen: de oorzaak van het probleem wegnemen. Voorbeeld: schadelijke stof vervangen door een veiliger alternatief. 
  2. Collectieve maatregelen: als bronmaatregelen geen mogelijkheden bieden, komen collectieve maatregelen in beeld. Voorbeeld: het plaatsen van afscherming of een afzuiginstallatie, het werk zo organiseren dat werknemers minder risico lopen (taakroulatie).
  3. Individuele maatregelen: als collectieve maatregelen niet kunnen of ook (nog) geen afdoende oplossing bieden, volgen individuele maatregelen. Voorbeeld: individuele aanpassing werkplek of taak, hygiënemaatregelen.
  4. Persoonlijke beschermingsmiddelen: als de bovenste drie maatregelen geen effect hebben, zijn persoonlijke beschermingsmiddelen de laatste ‘verdedigingslinie’. Voorbeeld: oorbeschermers en lasbrillen.

De arbeidshygiënische strategie is vastgelegd in de Arbowet en dus geen vrijblijvende aanpak. Alleen als er redelijkerwijs geen andere mogelijkheden zijn, mag u een maatregel uit een volgende categorie toepassen. Redelijkerwijs wil zeggen dat er goede technische, uitvoerende of economische redenen moeten zijn. Dat een maatregel te duur zou zijn, is geen reden in het geval van biologische agentia, carcinogene, mutagene en reprotoxische stoffen.

Arbeidshygiënische strategie en terminologie

Voor de begrippen uit de arbeidshygiënische strategie zijn ook andere termen in omloop. Ze slaan allemaal op hetzelfde. Voor de volledigheid staan hieronder alle termen genoemd.

 

  • Gevaarlijke stoffen (STOP-model)
  1. substitutie voor gevaarlijke stoffen;
  2. technische maatregelen;
  3. organisatorische maatregelen;
  4. persoonlijke beschermingsmiddelen.
  • Geluid, trillingen en straling:
  1. bronmaatregelen: eliminatie-reductie-isolatie;
  2. beperken overdracht;
  3. vermijden blootstelling;
  4. gehoorbescherming.
  • Biologische factoren:
  1. bestrijding bij de bron voor biologische factoren;
  2. technische maatregelen;
  3. organisatorische maatregelen;
  4. hygiënische maatregelen;
  5. persoonlijke beschermingsmiddelen;
  6. vaccinatie;
  7. nazorg;
  8. behandeling.

Het complete verhaal over arbeidshygiëne leest u in themadossier Arbo Rendement Gezonde werkvloer, gezonde werknemer.