VERDIEPINGSARTIKEL

Nietige en vernietigbare bepalingen in de arbeidsovereenkomst

U heeft niet de vrijheid om de arbeidsovereenkomst volledig naar eigen smaak te formuleren. De werknemer en u zijn immers aan bepalingen uit de wet en cao gebonden. Als u in het contract afspraken maakt die niet met de wet of cao overeenkomen, kunnen deze nietig of vernietigbaar zijn. Nietig en vernietigbaar zijn geen synoniemen. In dit artikel leert u het verschil.


27 november 2020 5 minuten Door redactie

Dit verdiepingsartikel wordt u aangeboden door Rendement Online en is tot stand gekomen in samenwerking met Wybenga Advocaten, www.wybenga-advocaten.nl


In het Nederlandse recht komt zowel de term ‘nietig’ als de term ‘vernietigbaar’ voor. Deze begrippen moet u niet met elkaar verwarren. Een nietige afspraak is een afspraak die nooit rechtsgeldig heeft bestaan. Een vernietigbare afspraak is een afspraak die na de totstandkoming van de afspraak wel bestaat, maar ongeldig wordt verklaard. Hiervoor moet u een beroep doen op de vernietigbaarheid ervan. Om een vernietigbare afspraak te vernietigen is dus een actie vereist. Het effect na de vernietiging is uiteindelijk hetzelfde als bij een nietige afspraak: de afspraak is ongeldig.

Afspraak vernietigen

U kunt een afspraak vernietigen door dat mondeling of schriftelijk te melden bij de andere partij. Ook kunt u een vordering instellen om de afspraak te vernietigen. Dat moet wel binnen een bepaalde termijn: in veel gevallen moet u bijvoorbeeld binnen drie jaar een beroep op de vernietigbaarheid doen. Doet u dat niet, dan verjaart uw mogelijkheid om de afspraak te vernietigen. De afspraak staat dan definitief vast.

De nietigheid van een afspraak kan niet vervallen om de simpele reden dat de afspraak nooit geldig is geweest en dus niet mag bestaan. U kunt wanneer u maar wilt uw contractpartij op het feit wijzen dat de afspraak geen werking heeft, omdat die nietig is.

Geen dwaling of bedrog, dus geen vernietiging

Een geschiedenisleraar werkte op een school toen hij in opspraak kwam omdat hij rechts-extremistische berichten op internet geplaatst had. De school diende een voorwaardelijk verzoek tot ontbinding van de arbeidsovereenkomst in bij de rechter.

 

Dat verzoek was voorwaardelijk, omdat de school ook vond dat hij de arbeidsovereenkomst al had vernietigd wegens bedrog of dwaling. De geschiedenisleraar was het er niet mee eens dat de arbeidsovereenkomst was vernietigd en betwistte natuurlijk ook dat er sprake was van bedrog of dwaling.

 

Sollicitatiegesprek

De rechter oordeelde dat een buitengerechtelijke vernietiging vormvrij kan plaatsvinden, zolang de verklaring de wederpartij maar heeft bereikt. Aan deze voorwaarde was voldaan. De vraag was vervolgens of de vernietiging van de arbeidsovereenkomst op grond van bedrog of dwaling terecht was en de arbeidsovereenkomst daardoor was vernietigd.

 

Volgens de rechter kon het beroep op dwaling niet slagen, omdat de directeur en de schoolopleider al bekend waren met de berichten op het internet voordat ze de leraar een arbeidsovereenkomst hadden aangeboden. Ook was er geen sprake van bedrog tijdens het sollicitatiegesprek. De rechter concludeerde dat de arbeidsovereenkomst niet rechtsgeldig buitengerechtelijk was vernietigd door de school en dus nog in stand was.

 

Overigens heeft de rechter vervolgens de arbeidsovereenkomst wel ontbonden op grond van ‘feiten en omstandigheden die zodanig zijn dat van de school niet langer kon worden gevergd de arbeidsovereenkomst te laten voortduren’. 
Rechtbank Overijssel, 11 oktober 2016,  ECLI (verkort): 3337

Nietige afspraken

In de wet is bepaald of een afspraak nietig of vernietigbaar is. Een afspraak in strijd met de wet, goede zeden of openbare orde is nietig. Een angstaanjagend voorbeeld is de overeenkomst van opdracht waarin de ene partij voor de andere partij een derde partij het loodje laat leggen. Dit is uiteraard een nietige overeenkomst.

In strijd met de wet betekent in strijd met een dwingendrechtelijke bepaling. Van dwingendrechtelijke wettelijke bepalingen mag niet afgeweken worden. Het arbeidsrecht bevat veel dwingendrechtelijke bepalingen.

Daarnaast geldt in principe dat een bepaling uit de arbeidsovereenkomst nietig is als deze strijdig is met een cao-bepaling. De cao gaat boven de arbeidsovereenkomst. Als u wel mag afwijken van de wet of van de cao, is dat meestal aangegeven in het betreffende artikel. Verder kan een afspraak vernietigbaar zijn in plaats van nietig. Dit is dan vermeld in de wettelijke bepaling.

Voorbeelden van nietige afspraken

Er zijn een aantal (hopelijk) voor de hand liggende nietige afspraken. Een loonafspraak die onder het minimumloon ligt, is bijvoorbeeld nietig. De gemaakte afspraak geldt dan niet en de werknemer heeft in ieder geval recht op het wettelijk minimumloon.

Verder kunt u bijvoorbeeld als werkgever niet met uw werknemer afspreken dat uw werknemer afziet van ontslag­bescherming of dat u afziet van het afdragen van loonbelasting en sociale premies.

Er zijn ook nietige afspraken waar werkgevers soms wat minder bedacht op zijn, maar die evengoed nietig zijn. Voorbeelden hiervan zijn foutieve afspraken over het proeftijdbeding en het concurrentiebeding.

Bepaling in contract nietig door cao-afspraak

Een werknemer was warehouse administrator bij Office Depot. Op de arbeidsovereenkomst was de cao voor de Boekhandel en Kantoorvakhandel van toepassing. In de arbeidsovereenkomst was met betrekking tot reiskosten bepaald dat de werknemer een forfaitaire vergoeding kreeg van maximaal € 145 per maand.

 

In de cao was echter bepaald dat de reiskosten werden vergoed op basis van het fiscaal onbelast te vergoeden bedrag per kilometer. De werknemer stapte naar de rechter om de niet vergoede reiskosten alsnog betaald te krijgen. Die gaf hem gelijk.

 

De zinsnede ‘het fiscaal onbelast te vergoeden bedrag per kilometer’ moest volgens de rechter namelijk worden uitgelegd als het maximale vrije fiscale deel van de vergoeding: € 0,19 per kilometer dus.

 

Reiskostenbeding

De afspraak uit de arbeidsovereenkomst was dus in strijd met de cao. De rechter oordeelde dat het reiskostenbeding uit de arbeidsovereenkomst nietig was en dat de werkgever de niet vergoede reiskosten alsnog conform de cao moest uitbetalen. 
Rechtbank Limburg, 24 juni 2015, ECLI (verkort): 5436

Proeftijdbeding

Tenzij in de cao andere afspraken zijn opgenomen, kunt u alleen bij een arbeidsovereenkomst van twee jaar of langer een proeftijd van maximaal twee maanden afspreken.

Bij een arbeidsovereenkomst van langer dan zes maanden, maar korter dan twee jaar mag de proeftijd één maand zijn.

Een foutief proeftijdbeding betekent een nietig proeftijdbeding. Het gevolg hiervan is dat er helemaal geen proeftijd is overeengekomen.

Een proeftijdbeding is ook nietig als u die overeenkomt met een werknemer die u een opvolgende arbeidsovereenkomst aanbiedt voor min of meer dezelfde vaardigheden of als het proeftijdbeding niet voor beide partijen gelijk is.

Concurrentiebeding

Een concurrentiebeding is slechts geldig als u een arbeidsovereenkomst sluit voor onbepaalde tijd met een meerderjarige werknemer. Bovendien moet het beding op schrift staan. Als het concurrentiebeding niet voldoet aan deze voorwaarden, is de afspraak nietig.

Wel rechtsgeldig is een concurrentiebeding in een tijdelijke arbeidsovereenkomst als u in het concurrentiebeding motiveert dat het noodzakelijk is vanwege zwaarwegende bedrijfs- of dienstbelangen. De rechter kan op verzoek van de werknemer vervolgens weer het beding vernietigen als blijkt dat het beding toch niet noodzakelijk is of als de werknemer onbillijk wordt benadeeld door de afspraken uit het beding.

Vernietigingsgrond

Een voorbeeld van een vernietigbare overeenkomst is de arbeidsovereenkomst gesloten tussen een werkgever en een werknemer onder de zestien jaar. Als de wettelijke vertegenwoordiger van die werknemer geen toestemming heeft gegeven, is de overeenkomst vernietigbaar.

De termijn voor deze vernietigingsgrond is vier weken en gaat lopen vanaf het moment dat de werknemer in dienst is. Zolang de werknemer of de wettelijke vertegenwoordiger niet binnen vier weken een beroep doet op de vernietiging, blijft de arbeidsovereenkomst tussen de werknemer en de werkgever gewoon bestaan. Verder zijn de volgende afspraken voor de werknemer vernietigbaar:

  • een afspraak waarbij u een ruimere bevoegdheid krijgt om kosten te verrekenen met het loon van de werknemer dan wettelijk is toegestaan;
  • een afspraak die afwijkt van de wettelijke regels over het tijdstip van uitbetaling.

Nietigheid hele arbeidsovereenkomst

Soms kan de nietigheid van een afspraak zo ingrijpend zijn, dat dit de nietigheid van de hele overeenkomst met zich meebrengt. Dat komt bij arbeidsovereenkomsten echter niet vaak voor. Doorslaggevend is daarbij de vraag of de werkgever en de werknemer de arbeidsovereenkomst ook zouden zijn aangegaan als de nietige bepalingen er niet in zouden staan. U moet dus goed op nietige en vernietigbare bepalingen letten bij het opstellen van de arbeidsovereenkomst. ‘Afspraak is afspraak’ geldt namelijk niet altijd.



Meer informatie over het opstellen van goede bedingen voor de arbeidscontract vindt u in de toolbox Stel goede bedingen voor het arbeidscontract op.