VERDIEPINGSARTIKEL

De regels rondom ploegendiensten en nachtwerk op een rij

Eén op de 7 werknemers werkt nu in ploegendienst: een net zo ongunstig getal als de veel besproken burn-outklachten. Een vaste avond per week sporten helpt tegen burn-out en gewichtstoename. Ploegendienst belemmert dat én is een gezondheidsrisico op zich. Waarover moet u als arboprofessional de werknemers én de werkgever goed informeren?


29 juli 2019 5 minuten Door redactie

Dit verdiepingsartikel wordt u aangeboden door Rendement Online.


Werken in een ploegendienst is het werken van onregelmatige uren volgens een vast rooster. Bij tweeploegendiensten werkt bijvoorbeeld de ene ploeg de ene week van 's ochtends vroeg tot 's middags, en de andere week van 's middags tot in de (late) avond; de andere ploeg doet het andersom. Het drie ploegenrooster kent ook een nachtploeg. In de regel werkt men alleen van maandag tot en met vrijdag. In het zogenoemde voorwaarts roterende rooster werken werknemers eerst een periode in de vroege dienst, dan in de late dienst (en ten slotte in de nachtdienst). Dit patroon herhaalt zich. Het achterwaarts roterende rooster heeft als volgorde: (nacht,) laat, vroeg. De vijfploegendienst heeft een volcontinu rooster, er werkt altijd één van de vijf ploegen. Als snelle rotatie wordt toegepast, zijn er twee tot maximaal vier gelijke diensten achter elkaar. Voor diverse beroepen en sectoren gelden afwijkende regels voor werk- en rusttijden en pauzes. Zo mag een brandweerman vaker aanwezigheidsdiensten doen (wachten op het werk tot een oproep). Voor verplegenden en verzorgenden mag binnen één week de dagelijkse rusttijd worden ingekort, één keer tot minimaal tien uur en één keer tot minimaal acht uur.

Regels voor ploegendiensten in de Arbeidstijdenwet (ATW)

De belangrijkste regels in de ATW:

  • Een nachtdienst is een dienst waarin méér dan één uur arbeid wordt verricht tussen 00.00 uur en 06.00 uur.
  • De arbeidstijd per nacht is maximaal tien uur. Maximaal zeven nachtdiensten achter elkaar, 140 per jaar.
  • De arbeidstijd is maximaal veertig uur per week bij een drieploegendienst met meer dan zestien nachtdiensten in zestien weken. Per zestien weken mag een werknemer maximaal 36 nachtdiensten draaien; de cao kan afwijken.
  • De werkgever moet in de RI&E aandacht besteden aan de risico’s van ploegendiensten. De RI&E moet minstens verantwoorden waarom ploegendienst nodig is, en hoe gezondheidskundige inzichten zijn benut.
  • Er zijn veel uitzonderingen en aanvullingen. Valt een werknemer uit, dan kan een ander soms een halve dienst doorwerken en iemand van de opvolgende ploeg eerder starten. De cao kan regelen dat mensen vaker per jaar een héél vrij weekend hebben.

Cao

Dergelijke afwijkingen zijn te vinden voor vele sectoren: van Audiovisuele producties tot Zeevisserij. Zie daarvoor het Arbeidstijdenbesluit en brochures van het ministerie, maar ook de tool op rendement.nl/arbotools. Belangrijk om te weten: meestal mogen deze regels alleen worden toegepast als dat is afgesproken in de cao. Daarbij nemen cao-partners soms slechts een deel van de mogelijke afwijkingen over. De Arbeidstijdenwet kent speciale regels voor zwangerschap en moederschap. Het werk moet zodanig zijn ingericht, dat rekening wordt gehouden met haar omstandigheden. Verder heeft een zwangere vrouw het recht om te werken volgens een rooster van regelmatige arbeids- en rusttijden.

Gezondheid

Het sociale leven van werknemers in ploegendiensten is vaak lastig. Maar hun natuurlijke lichaamsritme wordt ook nog eens verstoord. De ‘biologische klok’ van mensen is gebouwd op het functioneren overdag. De gezondheidsnadelen zijn het meest duidelijk bij werk in de nacht. Die verstoring van het dag- en nachtritme geeft op korte termijn slaapproblemen: die komen anderhalf tot tweemaal vaker voor bij nachtwerkers dan bij dagwerkers. Daarnaast werkt de spijsvertering minder goed. Mensen worden sneller moe en geïrriteerd, hebben minder weerstand en zijn meer vatbaar voor infecties en andere lichamelijke en psychische problemen. De Nederlandse Gezondheidsraad ziet sterk bewijs voor het bestaan van gezondheidsrisico’s op lange termijn. Nachtwerk verhoogt het risico op diabetes type 2 en op hart- en vaatziekten. Het risico wordt groter naarmate mensen meer jaren nachtwerk doen. Er is echter geen hard wetenschappelijk bewijs voor een connectie tussen nachtwerk en borstkanker of andere ziekten.

Beperken

Op basis van de bewezen gezondheidseffecten adviseerde de Gezondheidsraad eind 2017 om nachtwerk waar mogelijk te beperken. Deens onderzoek uit 2018 liet zien dat in de gezondheidszorg het risico op arbeidsongevallen bij nachtdiensten hoger is dan bij dagdiensten. Ook zijn er meer ongelukken onderweg naar en van het werk. Eén op de zes à zeven nachtwerkers werkt in een achterwaarts roterend rooster. De ATW laat het vrij, maar het is af te raden. Het biedt minder herstelmogelijkheid en gaat tegen de biologische klok in. Let op de volgende punten bij ploegendiensten:

  • Bekijk organisatorische mogelijkheden. Experts adviseren een voorwaarts roterend rooster met bij voorkeur liefst hoogstens drie nachtdiensten achtereen.
  • Zorg voor een voorspelbaar rooster, vermijd afwijkingen op het laatste moment.
  • Een ochtenddienst die start om zeven uur of iets later helpt tegen een grote verstoring van het normale ritme.
  • Zorg voor voorlichting en ondersteuning, bijvorbeeld over gezond voedsel op het werk. Zo voorkomt u een vicieuze cirkel van onregelmatig eten en terugvallen op gemaksvoedsel dat weer een risico op zich is.

Er zijn positieve ervaringen met roosteren door de werknemers zelf, en het – binnen grenzen – onderling ruilen van diensten. Oudere werknemers hebben soms een voorkeur voor nachtdiensten, omdat er dan regelmatiger gewerkt wordt. U hoort misschien ook dat mensen zelf nachtdiensten willen. Dat komt vaak omdat nachtdiensten beter betalen. U moet zich echter afvragen of het verantwoord is dat werknemers bovengemiddeld veel nachtdiensten draaien. Dit benadeelt hun gezondheid. De risico’s van ziekte en arbeidsongeschiktheid kunnen voor de werkgever duur uitpakken.

PAGO

De Arbowet verplicht tot het aanbieden van een Periodiek Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (PAGO) naar de risico’s van onregelmatige diensten. U doet er goed aan dat te laten verbreden naar Preventief Medisch Onderzoek, dan komt ook de leefstijl van de mensen aan de orde. De bedrijfsarts kan ochtend- en avondmensen op maat adviseren over zo goed mogelijk slapen, eten en ontspannen. Verder kan hij het risico van lange reistijden naar en van werk op de kaart zetten.

Onvermijdelijk

Ploegen- en nachtwerk is in diverse beroepen en sectoren onvermijdelijk. Maar daarom nog niet vanzelfsprekend. Geef de werknemers ruimte voor sociale activiteiten en steun bij privé-incidenten. Bekijk steeds met behulp van de arbocatalogus, de cao of brancheorganisatie-informatie of uw organisatie ongunstig afwijkt. Laat bedrijfsarts, arbodienst of een specialist om de paar jaar de noodzaak en aard van ploegenwerk bekijken. Werknemers in ploegendienst hebben veel over voor hun werk, ze verdienen niet alleen een financiële toeslag maar ook persoonlijke waardering en betrokkenheid.