VERDIEPINGSARTIKEL

Wie is de bedrijfsarts?

Als arboprofessional wilt u de werknemers in uw organisatie gezond houden en de bedrijfsarts kan u daarbij helpen. De bedrijfsarts houdt zich namelijk niet alleen bezig met het beoordelen en begeleiden van zieke werknemers, maar ook met preventieve taken om werknemers gezond aan het werk te houden. Denk aan het doen van preventief medisch onderzoek en het adviseren van de werkgever en personeelsvertegenwoordiging over gezonde werkomstandigheden.


8 oktober 2021 8 minuten Door redactie

Dit verdiepingsartikel wordt u aangeboden door Rendement Online


Het doel van bedrijfsgeneeskundige zorg is om werknemers hun werk veilig, gezond en duurzaam te kunnen laten doen. Het is de bedoeling om ziekte te voorkomen en de gezondheid van werknemers te bevorderen. De bedrijfsarts is daarbij zorgverlener, beoordelaar en organisatieadviseur in één.

Achtergrond bedrijfsarts

Voor een goed arbobeleid heeft u regelmatig contact met de bedrijfsarts. Maar de bedrijfsarts spreekt ook een flink aantal andere partijen. Zo heeft hij te maken met de werkgever, personeelsmanager, leidinggevenden, preventiemedewerker en de ondernemingsraad (OR) of personeelsvertegenwoordiging (PVT).

Bedrijfsartsen werken verder samen met andere professionals in een organisatie of arbodienst, zoals de arbeidsdeskundige, arbeidshygiënist, veiligheidskundige, arbeids- en organisatieadviseur, bedrijfsfysiotherapeut, psycholoog en bedrijfsverpleegkundige.

Voor het opvragen van informatie of afstemmen van beleid hebben bedrijfsartsen contact met behandelaren van de werknemer. 

Bedrijfsartsen werken onder andere samen met werkplekadviseurs voor preventie en met arbeidsdeskundigen voor het begeleiden van verzuim. Zij hebben belang bij goed contact met behandelaars van de werknemer.

Betekenis bedrijfsarts voor uw organisatie

Om een indruk te krijgen van wat de bedrijfsarts allemaal kan betekenen voor uw organisatie en werknemers, vindt u hieronder een overzicht van de uitgangspunten waar de bedrijfsarts voor staat. Dit overzicht is opgesteld door de beroepsvereniging van de bedrijfsartsen – de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB):

  • Al het handelen van de bedrijfsarts is gericht op het voorkomen van beroepsziekten en beroepsgebonden aandoeningen, en op behoud van duurzame inzetbaarheid van de werknemer. Dit alles is in het belang van die werknemer, de maatschappij waarin hij leeft, en de organisatie waaraan de bedrijfsarts adviseert.
  • Goede bedrijfsgeneeskundige zorg gaat over de wisselwerking tussen arbeid en gezondheid. De bedrijfsarts stemt die zorg af op de specifieke arbeidssituatie: een zorgpakket op maat.
  • De bedrijfsarts levert bedrijfsgeneeskundige zorg vanuit een professioneel onafhankelijke positie, waarin hij de verantwoordelijkheid neemt voor de aard en inhoud van zijn zorgverlening.
  • Goede bedrijfsgeneeskundige zorg is zowel preventief als curatief (genezend). De werknemer heeft vrije toegang tot die zorg (bijvoorbeeld in een open spreekuur). Zijn recht op privacy wordt altijd gerespecteerd.
  • Goede bedrijfsgeneeskundige zorg vereist actueel inzicht in de werkomstandigheden. Voor het onderzoek daarnaar moet de bedrijfsarts toegang hebben tot de werkplekken.
  • De bedrijfsarts is toegankelijk voor leidinggevenden en de vertegenwoordiging van werknemers, en andersom kan de bedrijfsarts hen ook goed aanspreken.
  • Voor goede bedrijfsgeneeskundige zorg is het in bepaalde situaties nodig om samen te werken met of te verwijzen naar andere deskundigen binnen en buiten de organisatie en de gezondheidszorg.
  • Goede bedrijfsgeneeskundige zorg voldoet aan wettelijke kaders en door de beroepsgroep opgestelde wetenschappelijk onderbouwde richtlijnen en normen. Elke bedrijfsarts kent die kaders, richtlijnen en normen.
  • Het medisch beroepsgeheim wordt altijd gerespecteerd.
  • Goede bedrijfsgeneeskundige zorg betekent ook een goede bedrijfsarts: hij is opgeleid en geregistreerd op basis van in het beroepsprofiel vastgelegde en toetsbare kennis- en vaardigheidseisen.
  • Goede bedrijfsgeneeskundige zorg wordt geleverd volgens afspraken die zijn overeengekomen met opdrachtgevers. Zulke overeenkomsten zijn nooit in strijd met deze kernwaarden. De bedrijfsarts is zelf verantwoordelijk voor het toetsen van de overeenkomsten aan deze kernwaarden.

Opleiding bedrijfsarts

De bedrijfsarts is een arts die de medische vervolgopleiding arbeids- of bedrijfsgeneeskunde succesvol heeft afgerond en met deze specialisatie in het BIG-register (BIG: Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg) is terug te vinden.

In de beroepsopleiding is veel aandacht voor wet- en regelgeving, zoals de Arbowet en Wet verbetering poortwachter (infographic)  voor de verschillende vormen van arbeidsrisico’s, zoals psychosociale arbeidsbelasting, ergonomie, toxicologie (giftige stoffen) en de begeleiding van werknemers met medische beperkingen.

De rol en positie van de bedrijfsarts

De rol en positie van de bedrijfsarts in een organisatie kunnen verschillen; het hangt af van de afspraken die uw organisatie met de bedrijfsarts maakt. De werkgever is verantwoordelijk voor gezonde arbeidsomstandigheden en het beleid bij arbeidsverzuim. De werkgever moet een contract afsluiten met een arbodienst of met de bedrijfsarts zelf.

Over de inzet van de bedrijfsarts heeft de ondernemingsraad instemmingsrecht. De inzet van de bedrijfsarts, gericht op preventie en re-integratie, komt er globaal op neer dat hij bepaalde vragen van de werkgever, werknemers en behandelaars moet kunnen beantwoorden.

Inzet bedrijfsarts bij preventie en re-integratie

Vragen van werknemers, de werkgever en behandelaars waarop de bedrijfsarts antwoord moet kunnen geven.

  • Vragen van werknemers:
    • Komen mijn klachten door het werk?
    • Is mijn werk gezond?
    • Kan ik met deze klachten werken?
    • Hoe kan ik gezond aan het werk blijven?
  • Vragen van de werkgever:
    • Kan de werknemer duurzaam zijn werk doen?
    • Wordt het verzuim verklaard door medische beperkingen of door andere oorzaken?
    • Wat zijn de gezondheidsrisico’s in het werk?
    • Hoe blijven de werknemers gezond?
  • Vragen van behandelaars:
    • Kan het werk gezond gemaakt worden?
    • Krijgt mijn patiënt begeleiding bij terugkeer in werk?
    • Komt mijn patiënt in de WIA (Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen)?

Kennis van het werk: RI&E en werkplekoriëntatie

Om bovenstaande vragen goed te kunnen beantwoorden moeten bedrijfsartsen kennis hebben van het werk. Ook inzicht in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) (toolbox) en werkplekoriëntatie is onmisbaar om advies over werk te kunnen geven. De kwaliteit van het werk is te onderscheiden in:

  • Inhoud van het werk: is het werk passend bij de eigenschappen van de werknemer? Fysiek en mentaal?
  • Arbeidsomstandigheden: is het werk veilig, schoon, is er kans op blootstelling aan schadelijke stoffen? Zijn er fysieke risico’s, zoals lawaai, trillingen, straling, hitte, kou?
  • Arbeidsverhoudingen: hoe is de sociale steun op het werk? Hoe is de sfeer? Wordt er gepest, zijn er conflicten?
  • Arbeidsvoorwaarden: zijn de werktijden en beloning passend?

Bedrijfsartsen moeten een laagdrempelig spreekuur hebben en goed bereikbaar zijn voor de werkgever en voor overleg met andere collega’s – intercollegiaal overleg genoemd. Deze voorwaarden moeten in het arbocontract – het samenwerkingscontract tussen werkgever en arbodienst of bedrijfsarts – zijn geregeld. 

Bedrijfsartsen werken in toenemende mate als zelfstandige. U kunt ze via LinkedIn of hun website bereiken. Via arbodiensten is de bereikbaarheid vaak lastiger, aangezien er een casemanager tussen kan zitten en er sprake is van centrale nummers. 

Taken bedrijfsarts

Bedrijfsgeneeskundige taken zijn gericht op het individu (spreekuur, keuring) of de organisatie (werkplek- of beleidsadvisering). Het voorschrijven van medicatie doen de meeste bedrijfsartsen niet; dit is een taak voor de huisarts.

Eén van de bekendste taken van bedrijfsartsen is het houden van het verzuimspreekuur. Dat is een spreekuur in opdracht van een derde (de werkgever) en heeft een aparte juridische status, omdat er enige informatie – geen medische – bij de werkgever terechtkomt. Werknemers hebben altijd vrije toegang tot het arbeidsomstandighedenspreekuur (ook preventief spreekuur of open spreekuur genoemd) voor vragen over gezondheid en werk.

Bij deze directe adviesrelatie tussen arts en werknemer komt er niet automatisch een terugkoppeling naar de werkgever. Dit mag alleen met nadrukkelijke toestemming van de werknemer. 

Bedrijfsartsen hebben verder een taak in preventief medisch onderzoek en verplichte medische keuringen. Aanstellingskeuringen vinden nog wel plaats, maar veel minder dan 20 jaar geleden.

1. Verzuimbegeleiding

Over de inhoud van de verzuimbegeleiding bestaat geen eenduidigheid: dit hangt af van het verzuimbeleid van uw organisatie. De rol van de bedrijfsarts is in de basis het verlenen van bedrijfsgeneeskundige zorg; daar hoort ook een beoordeling van de belastbaarheid bij.

Een werknemer die voor een WIA-beoordeling staat, twee jaar na een doorlopende ziekmelding, heeft in ieder geval een medische diagnose nodig die de aangegeven beperkingen verklaart. Elke bedrijfsarts moet kunnen motiveren waarom de beperkingen hebben geleid tot arbeidsongeschiktheid en niet tot werkhervatting, zo nodig in aangepaste vorm.

2. Rapportages

De bedrijfsarts krijgt vanuit de spreekkamer veel informatie over hoe werknemers de kwaliteit van de arbeid ervaren. De registratie van werkgebonden gezondheidsklachten is nuttig voor de werkgever om het arbobeleid aan te passen.

Door periodiek te overleggen met de preventiemedewerker (toolbox) is het mogelijk om deze informatie, uiteraard geanonimiseerd, te verwerken in de RI&E.

Ook kan de bedrijfsarts een verzuimanalyse maken voor de werkgever. Met periodieke rapportages houdt de bedrijfsarts de werkgever en ondernemingsraad op de hoogte van zijn bevindingen. De uitkomsten van de verzuimanalyse, de periodieke overleggen en uitkomsten van periodiek medisch onderzoek (verdiepingsartikel) kunnen weer leiden tot aanpassingen van arbobeleid, RI&E en plan van aanpak.

Second opinion is mogelijk

In de Arbowet staat dat werknemers vrije toegang tot de bedrijfsarts hebben. Ook kunnen ze een second opinion aanvragen. Het kan immers zijn dat de bedrijfsarts en de werknemer vinden dat een andere bedrijfsarts de kwestie beter kan beantwoorden. Misschien is er onvoldoende vertrouwen of onvoldoende kennis over een bepaald onderwerp.

 

Bij een geschil over arbeidsongeschiktheid of re-integratie-inspanningen kan zowel werkgever als werknemer een deskundigenoordeel bij UWV aanvragen.

Taakdelegatie aan andere functionarissen

Bedrijfsartsen kunnen bepaalde taken die behoren tot de eigen deskundigheid en verantwoordelijkheid overdragen aan andere functionarissen. Taakdelegatie kan plaatsvinden wanneer er aan een aantal voorwaarden is voldaan. Altijd geldt dat bedrijfsartsen eindverantwoordelijk zijn en zij daarom toezicht moeten houden tijdens de delegatie.

De bedrijfsarts kan taken delegeren aan functionarissen mét of zonder BIG-registratie. Het is wel belangrijk dat degene aan wie de taak wordt gedelegeerd bekwaam is in de taak. 

De soort taak (medisch of niet-medisch) en de specifieke voorwaarden bepalen of en aan wie de bedrijfsarts de taak kan overdragen. Delegeren is dan ook maatwerk.

De werknemer moet over de delegatie en de verdeling van de verantwoordelijkheid zijn geïnformeerd (inclusief de mogelijkheid om de bedrijfsarts (persoonlijk) te consulteren).

Niet te delegeren taken zijn bijvoorbeeld het opstellen van een probleemanalyse en eindoordeel van de re-integratie in het kader van de Wet verbetering poortwachter, het opvragen van medische informatie, verwijzen naar andere zorgverleners en het vastleggen van informatie in een medisch dossier. 

Er zijn artsen die bedrijfsgeneeskundige taken verrichten, maar geen registratie hebben. Dit zijn ‘arbo-artsen’ of – als ze in opleiding zijn –, arts in opleiding tot specialist bedrijfsgeneeskunde (AIOS bedrijfsgeneeskunde). 

Veelvoorkomende klachten

Bedrijfsartsen krijgen met diverse klachten van werknemers te maken. Veelvoorkomende onderwerpen die voorkomen in de bedrijfsartsenpraktijk zijn:

  • Werkgebonden klachten: psychische klachten door bijvoorbeeld druk op arbeidsverhoudingen, zoals arbeidsconflicten, pesten of negeren; traumatische ervaringen; niet-passend werk of onvoldoende balans tussen werk en privé. Fysieke overbelastingsklachten door repeterend of te zwaar werk. Maar ook klachten door gevaarlijke stoffen.
  • Chronische aandoeningen: bijvoorbeeld depressie, artrose, chronische vermoeidheid en pijn, instabiele diabetes mellitus, hart-, vaat- en longaandoeningen, kanker, niet-aangeboren hersenschade, slechthorendheid.
  • Vragen van oudere werknemers over afgenomen belastbaarheid terwijl de arbeidsbelasting hetzelfde is.
  • Problemen van werknemers met lage gezondheidsvaardigheden (ongezonde leefstijl, met onvoldoende sociale steun en lastig beïnvloedbaar door de gezondheidszorg).
  • Advisering van bijzondere groepen, zoals zwangeren of vrouwen met een kinderwens in risicoberoepen.
  • Problemen bij terugkeer in werk: de werkgever vindt een werknemer met beperkingen lastig, onbegrip over beperkingen, een passieve copingstijl en onvoldoende herstelgedrag bij de werknemer, behandelingen die niet zijn gericht op terugkeer in werk.
  • Verwijzen naar instanties die buiten-reguliere zorg bieden: deze arbeidsgerelateerde zorg is meestal gericht op specifieke begeleiding voor terugkeer naar werk. Die zorg kan beperkt blijven tot een analyse van de functionele beperkingen en belemmerende factoren voor re-integratie.
  • Risico-communicatie: werknemers die zijn blootgesteld aan schadelijke stoffen waarbij een direct effect niet aantoonbaar is.
  • Dilemma’s: bij preventief medisch onderzoek kunnen bevindingen leiden tot een afweging of de werknemer wel kan doorwerken in zijn huidige nachtdiensten of bij schadelijke blootstelling, terwijl het alternatief is dat hij anders geen werk meer heeft.

Ontwikkeling takenpakket bedrijfsarts

Het takenpakket van de bedrijfsarts was ooit gericht op preventie en op begeleiding bij re-integratie. Door de Wet uitbreiding loondoorbetaling bij ziekte (Wulbz) kreeg de bedrijfsarts taken erbij: de beoordelingen van de ziekmeldingen en ziekteverzuimbegeleiding.

In 2002 is de Wet verbetering poortwachter (WVP) ingevoerd, die de verzuimbegeleiding een wettelijk kader biedt. In 2006 is de periode van loondoorbetalingsplicht naar twee jaar uitgebreid; de werkgever kreeg een groter (financieel) belang om verzuim te reduceren en de vraag naar bedrijfsartsen nam toe.

1. Samenwerking

Bedrijfsartsen in Europa werken ook binnen een afdeling klinische arbeidsgeneeskunde van een ziekenhuis. Daardoor is er meer samenwerking met andere artsen. In Nederland is samenwerking tussen de bedrijfsarts en andere artsen niet vanzelfsprekend. De bedrijfsarts werkt namelijk binnen de sociale zekerheid en niet binnen het zorgdomein.

Voor de werknemer is samenwerking tussen bijvoorbeeld huisarts en bedrijfsarts echter van belang voor een eenduidig beleid. Bedrijfsartsen hebben ook medische informatie van de huisarts nodig om vastgestelde functionele beperkingen te kunnen motiveren. Voordat de bedrijfsarts contact mag opnemen met de huisarts is een akkoordverklaring van de patiënt nodig.

2. Preventieve taken

Doordat bedrijfsartsen meer bezig zijn met het beoordelen van verzuim, komen de preventieve taken in het geding. Door financiële overwegingen van de werkgever is het takenpakket soms ook contractueel beperkt tot de verzuimbeoordeling en -begeleiding.

Dit is ongunstig, want bedrijfsartsen moeten zich richten op bredere doelen, zoals preventie van beroepsziekten en optimale arbeidsparticipatie. De NVAB stimuleert bedrijfsartsen om deze bredere doelstellingen op te nemen in hun overeenkomsten met werkgevers.

Ervaring van werknemers met de bedrijfsarts

Over het algemeen hebben werknemers prettige ervaringen met de bedrijfsarts. Die ervaringen liggen in lijn met de missie van de beroepsvereniging NVAB:

 

  • Oog hebben voor aspecten die bijdragen aan een effectieve oplossing van arbeidsgerelateerde vraagstukken.
  • Een steun in de rug zijn voor werknemers.

De bekendste klachten over bedrijfsartsen zijn dat ze bevooroordeeld kunnen zijn en als verlengstuk van de werkgever worden gezien. Hoe werknemers de rol van de bedrijfsarts ervaren, heeft veel te maken met de positie die de bedrijfsarts inneemt en de afspraken.