Rol van OR bij verantwoorde, mensgerichte inzet van AI op de werkvloer

Tijdens het OR Actualiteitencongres gaan OR-trainer en docent Change Management en Organisatiekunde, Bob van Weert en Richard Zevenbergen, expert op het gebied van technologie en ethiek, in op hoe AI het werk verandert en welke risico’s en kansen dat met zich meebrengt. In hun interactieve workshop laten ze zien hoe je vanuit medezeggenschap invloed kunt uitoefenen en kunt bijdragen aan verantwoorde, mensgerichte digitalisering. In dit interview geven ze er alvast hun visie op.

Bob van Weert en Richard Zevenbergen zijn al sinds hun studententijd bevriend met elkaar. Toch kozen ze beiden voor een andere studierichting. Richard ging na zijn studies filosofie en economie datawetenschap studeren. Bob richtte zich na zijn bedrijfskundige opleiding meer op de medezeggenschap en mensgerichte kant.

Bob van Weert: “Wij kijken ook naar de ethische aspecten van het invoeren van AI. Denk bijvoorbeeld aan de impact op veiligheid en security, maar ook aan de privacy.”

“Samen vullen we elkaar mooi aan”, zegt Bob van Weert. “Daardoor gaan we verder dan de gemiddelde training over AI. Wij kijken ook naar de ethische aspecten van het invoeren van AI. Denk bijvoorbeeld aan de impact op veiligheid en security, maar ook aan de privacy. Wat gebeurt er met de data die je invoert? Hoe zit het met discriminatie en vooroordelen?

Richard Zevenbergen: “We denken vaak dat een AI-tool een objectief iets is. Maar dat beeld klopt niet. Er zijn wel degelijk vooroordelen, want AI baseert zich op dat wat mensen invoeren. En omdat bepaalde beelden bij mensen leven, zullen die ook bij AI terugkomen.”

Inschrijven voor het Nationaal OR Actualiteitencongres>>>

Waarom is het zo belangrijk dat de OR zich juist nu bezighoudt met de ontwikkeling van AI op de werkvloer?

Richard: “Wat we zien is dat medewerkers GenAI, dus ChatGPT en dat soort dingen, gewoon al gebruiken. Dus ook al hoef je er als OR of als organisatie in feite nog niets mee te doen, je krijgt er toch mee te maken, doordat medewerkers bijvoorbeeld al teksten laten genereren door ChatGPT of notulen laten samenvatten. Dat is een van de redenen waarom het belangrijk is om nu al richting te geven aan hoe je AI netjes kunt gebruiken.

Je wil voorkomen dat er een datalek ontstaat. Of dat beslissingen waar jij verantwoording voor moet afleggen door AI worden gedaan, zonder dat er een mens aan te pas komt. Bovendien wordt over een jaar echt begonnen met het handhaven van de Europese AI-wet. Een belangrijk onderdeel daarvan is dat je, als je met AI werkt, je medewerkers daarin goed opleidt.”

Richard Zevenbergen: “Over een jaar wordt echt begonnen met het handhaven van de Europese AI-wet. Een belangrijk onderdeel daarvan is dat je, als je met AI werkt, je medewerkers daarin goed opleidt.”

‘Scenario’s met AI in jouw organisatie: risico’s, invloed en actie voor de OR’, is de titel van jullie workshop. Slaat dat o.a. op het feit dat door AI bepaalde banen overbodig worden?

Richard Zevenbergen: “De digitalisering en automatisering is al een tijdje bezig. Het is dus niet nieuw dat technologie mensenbanen verandert. Dat bestaat al een hele poos.” Bob van Weert: “Niet alleen het eenvoudige werk, maar ook het werk waarvoor je goed moet nadenken, kan deels door AI worden overgenomen.

Bob van Weert: “Je kan als ondernemingsraad criteria stellen over de invoer van AI, zodat functies niet uitgehold worden en AI niet de autonomie van medewerkers overneemt.”

Sterker nog, misschien kan AI sommige dingen wel beter doen dan mensen. Maar er ontstaan ook veel nieuwe banen. AI maakt een hele snelle ontwikkeling door. Ik denk dat je daar als OR niet tegen moet vechten. Je kan als ondernemingsraad wel criteria stellen over de invoer, zodat functies niet uitgehold worden en AI niet de autonomie van medewerkers overneemt. We mogen het vertrouwen hebben dat een deel van het werk nog altijd beter door mensen gedaan kan worden. De mens is nog steeds cruciaal in organisaties en zal altijd verantwoordelijk blijven. Even ter beeldvorming: stel dat er een scan van je longen wordt gemaakt. Met AI kan je tegenwoordig zien waar de tumoren zich in je longen bevinden. Toch mag zo'n AI-tool niet zeggen dat de patiënt geopereerd moet worden. Er moet altijd een radioloog aan te pas komen, die de verantwoording neemt voor dat besluit.

Bob van Weert: Een AI-tool zal dus altijd een dienende, ondersteunende rol hebben en geen leidende rol. Op dat soort aspecten kun je als OR zicht houden.”

Welke tools heeft de OR daarvoor voor handen?

Bob: “Bij het invoeren van AI heb je als OR ook een formele rol. Denk maar aan artikel 25 lid 1, invoeren van een technologische voorziening. Dat is een adviesplichtig onderwerp. Er spelen natuurlijk ook andere zaken, zoals het aannamebeleid. Stel dat AI een rol krijgt in het aannamebeleid. Dat is instemmingsplichtig. Dan kan je als OR kijken naar welke gevolgen dit heeft voor de menselijke maat binnen de organisatie. Hoe zorgen we ervoor dat deze AI-tool bij het selecteren van de juiste mensen werkelijk onbevooroordeeld is? Hoe zorgen we dat de mens ook nog een rol blijft houden? Er zijn vanuit de OR dus verschillende aanknopingspunten. Zowel reactief, bij advies- en instemmingsvragen, als proactief. Je kan als OR ook een initiatiefvoorstel schrijven om de bestuurder wakker te maken: let op, medewerkers gebruiken AI al. Zorg dat er manieren komen waarop dit op een verantwoorde en ethische manier gebeurt. Hier komen we in onze workshop uitgebreid op terug.”

AI is een complex en nieuw onderwerp. Er kan van de OR niet verwacht worden dat de leden zelf alle AI-kennis in huis hebben.

Richard: “Dat hoeft de OR ook niet. Het is wel handig om er een globaal beeld van te hebben, maar de OR hoeft niet technisch inhoudelijk precies te weten hoe het aan de achterkant speelt. Het is vooral belangrijk dat de OR weet welke criteria bij het invoeren van AI-beleid van belang zijn. Dan kan je al een redelijk goed gesprek voeren met de bestuurder over AI. Het is in ieder geval belangrijk dat de OR er vooruitstrevend in meegaat en daar niet achteraf een passieve rol in speelt. Bij AI zien we vaak dat je mensen in twee kampen kunt verdelen. Dat geldt ook voor OR-leden. Of mensen zijn heel enthousiast over AI en plannen er bijvoorbeeld al hun hele vakantie mee. Of mensen vinden het nog eng en een beetje spannend. De waarheid ligt ergens in het midden, maar het is voor beide groepen goed om te weten wanneer je het wel of niet kan gebruiken. Hoe zorg je ervoor dat je er op een goede manier mee omgaat? Wat is feit en wat is fictie? Dat hoeft echt niet een heel technisch verhaal te zijn, maar gewoon het zetten van de eerste stap.”

AI biedt ook nieuwe kansen

Richard: “Een quote die je veel hoort, is dat niet AI je baan overneemt, maar degene die met AI werkt. Voor velen van ons kan AI ook een ontzettende kans zijn om ons werk te versnellen, zodat we onze aandacht kunnen besteden aan wat we echt belangrijk vinden. Zolang we maar verantwoordelijk blijven voor wat we doen en voor de besluiten die we nemen.”

Bob: “Dus niet dat je dadelijk door een of andere AI-tool gestuurd wordt van nu moet je dit of dat doen. We weten dat dat heel slecht is voor de medewerkerstevredenheid en -betrokkenheid. Er is regelruimte nodig, autonomie. Dus als OR moet je vooral kijken naar: hoe kunnen we zorgen dat AI ondersteunend kan zijn, maar dat de autonomie van de medewerkers intact blijft. En ja, het werk zal veranderen. Dat gebeurt altijd al en zal nu nog sneller gaan. Het is daarom ook belangrijk om te blijven beseffen hoe en wat technisch mogelijk is: hoe verwacht ik dat dit mijn werk gaat veranderen en wat kan ik in het hier en nu doen om beter voorbereid en toegerust op de toekomst te zijn? Organisaties moeten hun medewerkers vanuit goed werkgeverschap daar ook in voorbereiden en meenemen.”

Wat zijn de belangrijkste tips die je aan OR-leden kunt meegeven over een verantwoorde inzet van AI op de werkvloer?

Bob: “Tip één is: ga er met de bestuurder over in gesprek om te kijken of er al een visie op of een beleid over AI in de maak is. Als dat nog niet zo is, dring er dan op aan om dat te doen. AI wordt immers al door de medewerkers gebruikt. Als het dan toch al gebruikt wordt, kan je het maar beter op een veilige en verantwoorde manier doen. Dat is ook onderdeel van de wetgeving. Zet het dus op de agenda en start dat gesprek. De tweede stap is om alle risico's in kaart te brengen. Ook daarin kan de OR sturen.”

Richard: “We gaan ook in op wat er nu in het AI-beleid moet staan. Bijvoorbeeld over transparantie. Stel dat de bestuurder wel al bezig is met een beleidsstuk over AI, welke punten moeten ze dan meenemen? Je kan als OR ook een proactieve rol spelen als het gaat om een verantwoorde inzet van AI op de werkvloer. In onze workshop tijdens het OR Actualiteitencongres geven we de deelnemers daarvoor concrete handvatten.”

Tekst: Ellen Smink

Schrijf je nu in voor het Nationaal OR Actualiteitencongres