VERDIEPINGSARTIKEL

Een wilsgebrek: de gevolgen voor de overeenkomst

De overeenkomst is gesloten: de handtekeningen zijn gezet en de handen geschud. Maar nu wil één van de andere partijen van de overeenkomst af, omdat de wil om te tekenen ontbrak. Wat betekent dit en wat zijn de gevolgen voor de rechtsgeldigheid van de overeenkomst?


9 oktober 2020 5 minuten Door redactie

Dit verdiepingsartikel wordt u aangeboden door Rendement Online


Overeenkomsten komen tot stand door het doen van een aanbod en de aanvaarding van dat aanbod. Alle partijen moeten daarbij de wil hebben om de overeenkomst of verplichting aan te gaan. Als achteraf blijkt dat die wil niet aanwezig was, dan is sprake van een wilsgebrek of een wilsontbreken. Dit heeft gevolgen voor de rechtsgeldigheid van de overeenkomst.

Wat is een wilsontbreken?

Bij een wilsontbreken is er geen enkele wil aanwezig om de overeenkomst te sluiten. Hiervan kan sprake zijn als iemand onder invloed van een (al dan niet tijdelijke) psychische stoornis akkoord is gegaan met de overeenkomst.

Voor een beroep op wilsontbreken is het wel nodig dat de stoornis een redelijke waardering van de overeenkomst onmogelijk maakte of dat de overeenkomst onder invloed van die stoornis is aangegaan.

In de wet staat dat het vermoeden bestaat dat een overeenkomst onder invloed van een stoornis is ontstaan als die nadelig is voor 'de geestelijk gestoorde'. Dit geldt niet als dat nadeel op het moment van tekenen in alle redelijkheid niet te voorzien was.

Dit 'vermoeden' betekent niet dat het wilsontbreken vaststaat. Het betekent wel dat de wederpartij zal moeten bewijzen dat er wel degelijk een wil aanwezig was. Dat is in de praktijk geen eenvoudige opgave.

Wilsontbreken volgens de wet (3:34 BW)

  1. 'Heeft iemand wiens geestvermogens blijvend of tijdelijk zijn gestoord, iets verklaard, dan wordt een met de verklaring overeenstemmende wil geacht te ontbreken, indien de stoornis een redelijke waardering der bij de handeling betrokken belangen belette, of indien de verklaring onder invloed van die stoornis is gedaan. Een verklaring wordt vermoed onder invloed van de stoornis te zijn gedaan, indien de rechtshandeling voor de geestelijk gestoorde nadelig was, tenzij het nadeel op het tijdstip van de rechtshandeling redelijkerwijze niet was te voorzien.'

  2. 'Een zodanig ontbreken van wil maakt een rechtshandeling vernietigbaar. Een eenzijdige rechtshandeling die niet tot een of meer bepaalde personen gericht was, wordt door het ontbreken van wil echter nietig.'

Wat is een wilsgebrek?

Als sprake is van een wilsgebrek dan wilde de partij de overeenkomst op dat moment wel aangaan. Maar de wil om akkoord te gaan, is niet op de goede manier gevormd, anders gezegd: de wil is beïnvloed of op een gebrekkige manier tot stand gekomen.

Er zijn 4 soorten wilsgebreken:

1. Bedreiging

Van bedreiging is sprake als het sluiten van een overeenkomst afgedwongen wordt door - serieus te nemen - bedreigingen.

Bedreiging volgens de wet (3:44 lid 2 BW)

'Bedreiging is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door onrechtmatig deze of een derde met enig nadeel in persoon of goed te bedreigen. De bedreiging moet zodanig zijn, dat een redelijk oordelend mens daardoor kan worden beïnvloed.'

2. Bedrog

Bij bedrog verleidt de ene partij de andere partij om akkoord te gaan met de overeenkomst door opzettelijk onjuiste mededelingen te doen of opzettelijk informatie te verzwijgen. Het moet daarbij wel gaan om specifieke mededelingen: algemene aanprijzingen tellen niet mee bij de boordeling op sprake is van bedrog.

Bedrog volgens de wet (3:44 lid 3 BW)

'Bedrog is aanwezig, wanneer iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde rechtshandeling beweegt door enige opzettelijk daartoe gedane onjuiste mededeling, door het opzettelijk daartoe verzwijgen van enig feit dat de verzwijger verplicht was mede te delen, of door een andere kunstgreep. Aanprijzingen in algemene bewoordingen, ook al zijn ze onwaar, leveren op zichzelf geen bedrog op.'

 3. Misbruik van omstandigheden

Bij misbruik van omstandigheden maakt iemand bewust gebruik van de bijzondere omstandigheden waarin de ander zich bevindt, om hem zover te krijgen een ongunstige overeenkomst te sluiten. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om een noodsituatie of om iemands onervarenheid, waar een ander misbruik van maakt.

Onder de normale omstandigheden zou de benadeelde partij de overeenkomst nooit hebben gesloten: de ene partij maakt misbruik van de omstandigheden waarin de andere partij verkeert.

Er kan alleen een beroep gedaan worden op misbruik van omstandigheden als de andere partij wist (of moest weten) dat hij de andere partij - wetende van zijn situatie - van het sluiten van de overeenkomst moest weerhouden. Had de andere partij geen weet van de bijzondere omstandigheden, dan kan hij er ook geen misbruik van gemaakt hebben.

Misbruik van omstandigheden volgens de wet (3:44 lid 4 BW)

'Misbruik van omstandigheden is aanwezig, wanneer iemand die weet of moet begrijpen dat een ander door bijzondere omstandigheden, zoals noodtoestand, afhankelijkheid, lichtzinnigheid, abnormale geestestoestand of onervarenheid, bewogen wordt tot het verrichten van een rechtshandeling, het tot stand komen van die rechtshandeling bevordert, ofschoon hetgeen hij weet of moet begrijpen hem daarvan zou behoren te weerhouden.'

 4. Dwaling

Van dwaling is sprake als een overeenkomst gesloten wordt zonder goede voorstelling van zaken, terwijl als partijen wel een goede voorstelling van zaken hadden gehad, zij nooit een overeenkomst gesloten hadden.

Een overeenkomst is tot stand gekomen onder invloed van dwaling als:

  • de verkeerde voorstelling van zaken te wijten is aan een mededeling van de andere partij, tenzij zonder die mededeling de overeenkomst ook gesloten zou zijn, of;
  • de verkeerde voorstelling te wijten is aan het niet geven van inlichtingen op dat punt, door de andere partij, of;
  • beide partijen een verkeerde voorstelling van zaken hadden en de overeenkomst zonder de dwaling niet zou zijn gesloten. 

Dwaling volgens de wet (6:228 BW)

'Een overeenkomst die is tot stand gekomen onder invloed van dwaling en bij een juiste voorstelling van zaken niet zou zijn gesloten, is vernietigbaar:

  • indien de dwaling te wijten is aan een inlichting van de wederpartij, tenzij deze mocht aannemen dat de overeenkomst ook zonder deze inlichting zou worden gesloten;
  • indien de wederpartij in verband met hetgeen zij omtrent de dwaling wist of behoorde te weten, de dwalende had behoren in te lichten;
  • indien de wederpartij bij het sluiten van de overeenkomst van dezelfde onjuiste veronderstelling als de dwalende is uitgegaan, tenzij zij ook bij een juiste voorstelling van zaken niet had behoeven te begrijpen dat de dwalende daardoor van het sluiten van de overeenkomst zou worden afgehouden.

'De vernietiging kan niet worden gegrond op een dwaling die een uitsluitend toekomstige omstandigheid betreft of die in verband met de aard van de overeenkomst, de in het verkeer geldende opvattingen of de omstandigheden van het geval voor rekening van de dwalende behoort te blijven.'

Wat is het gevolg van wilsontbreken of een wilsgebrek?

Het gevolg van een wilsontbreken of een wilsgebrek is dat de overeenkomst vernietigbaar is. Dat wil zeggen dat de overeenkomst rechtsgeldig is en blijft bestaan, totdat één van de partijen de overeenkomst vernietigd. 

Het vernietigen van een overeenkomst is vrij eenvoudig: een schiftelijke mededeling aan de andere contractspartij(en) is voldoende. Als de wederpartij niet akkoord gaat met de vernietiging, dan volgt vaak een gang naar de rechter. De rechter stelt dan vast of terecht een beroep is gedaan op een wilsontbreken of een wilsgebrek.

Het gevolg van een rechtsgeldige vernietiging is dat de overeenkomst met terugwerkende kracht nooit heeft bestaan. Dat betekent dat de situatie - voor zover mogelijk - moet worden teruggedraaid naar de situatie vóór de overeenkomst. Dat is in de praktijk niet altijd eenvoudig. Als terugdraaien niet mogelijk is, dan moet een andere, vervangende oplossing gevonden worden.

Verschil tussen nietig en vernietigbaar

Een nietige overeenkomst is nooit (rechtsgeldig) tot stand gekomen. Hij geeft simpelweg nooit bestaan.

 

Een vernietigbare overeenkomst is rechtsgeldig tot de vernietiging. De overeenkomst heeft dan wel bestaan, maar de gevolgen moeten teruggedraaid worden.