VERDIEPINGSARTIKEL

Verschillende vormen van stakingen en de spelregels

Conflicten over cao’s en ontevredenheid over het salaris leiden nog wel eens tot stakingen. Zo legden werknemers bij olie- en gasgigant Shell onlangs het werk stil en ligt ook met enige regelmaat het openbaar vervoer plat vanwege werkonderbrekingen. Werknemers hebben het recht om te staken. Ze zijn daarbij wel aan spelregels gebonden. Dat geldt echter ook voor de werkgevers.


2 augustus 2019 5 minuten Door redactie

Dit verdiepingsartikel wordt u aangeboden door Rendement Online


Een werkonderbreking lijkt een effectieve manier om bepaalde maatregelen bij de werkgever af te dwingen. Een staking is echter wel een laatste redmiddel. De schade voor de organisatie en soms ook voor de werknemers en de vakbonden kan flink oplopen. Ook klanten kunnen gedupeerd zijn als zij ineens geen gebruik kunnen maken van de diensten van de organisatie (denk aan het openbaar vervoer).

Ontevredenheid werknemers 

Ook komt zo’n pressiemiddel de relatie tussen de werkgever en werknemers in eerste instantie niet ten goede. Voorkomen is dus beter dan genezen. Daarbij speelt uw OR een grote rol. U kunt ontevredenheid onder de achterban immers vroegtijdig signaleren en uw bestuurder van advies voorzien. Komt het alsnog tot een staking, welke vormen van stakingen zijn er dan en welke spelregels gelden er?

Collectieve actie

Een staking is een ‘collectieve actie waarbij de werknemers niet of niet meer op de normaal gebruikelijke wijze invulling geven aan de normale arbeidsprestatie’. Het Burgerlijk Wetboek vermeldt stakingen niet. Daarom houden rechters het Europees Sociaal Handvest (ESH) aan. Als de organisatoren van een collectieve actie (zoals bonden of werknemers) kunnen aantonen dat een staking ‘redelijkerwijze kan bijdragen aan een doeltreffende uitoefening van het recht op collectief onderhandelen’, valt deze actie wat betreft de Hoge Raad onder het bereik van het ESH. De staking moet dan worden gezien als een rechtmatige uitoefening van het sociale grondrecht op collectieve actie. Toch is niet elke staking die voldoet aan deze eis een legitieme staking.

Uw aandeel bij een staking

Het oproepen tot staking behoort niet tot de voor de hand liggende drukmiddelen van een OR. Staan de vakbonden er niet achter, dan is er sprake van een wilde staking en lopen de werknemers ook nog extra risico. Als de OR echter openlijk steun geeft aan een stakingsoproep van de vakbond, kan dit net het zetje zijn waardoor werknemers overstag gaan. Maar het zet tegelijkertijd de verhoudingen echt op scherp. Of dat nu in het belang van de medezeggenschap is? Na het stakingsconflict moeten de partijen immers wel weer met elkaar om de tafel.

Rechter toetst stakingsactie 

Sinds een uitspraak van de Hoge Raad in 2015 zijn de spelregels van een ultimum remedium – een uiterst redmiddel – en vooraankondiging niet langer een zelfstandige maatstaf aan de hand waarvan kan worden besloten of een collectieve actie rechtmatig is. De rechter zal deze spelregels meenemen in zijn beoordeling of de stakingsactie moet worden beperkt of verboden. Dat betekent niet dat werknemers om de haverklap het werk neer mogen leggen. De rechter zal een staking namelijk toetsen aan criteria. Als de schade voor de organisatie oploopt doordat een staking niet in verhouding staat tot het beoogde doel, misbruiken werknemers hun recht om te staken. Bovendien mag een staking nooit de volksgezondheid of veiligheid in gevaar brengen.

Uitwerking stakingen

Werknemers kunnen op verschillende manieren staken. Ze kunnen het werk neerleggen, maar ook kortdurende acties – zogeheten prikacties – die enige hinder veroorzaken, zoals stiptheidsacties, blokkades of collectieve ziekmeldingen, vallen onder de noemer ‘staking’. Met een staking worden vaak meerdere partijen getroffen. Om klanten of reizigers te ontzien, kan een groep werknemers of een vakbond kiezen voor een publieksvriendelijke staking. Zo kan een buschauffeur ervoor kiezen om geen kaartjes te controleren. Maar let op: de werkgever mag dan besluiten om de chauffeur (een deel van) zijn loon niet uit te keren, omdat hij niet al zijn taken uitvoert.

Soorten stakingen

Er zijn twee soorten stakingen: wilde en georganiseerde stakingen. Een georganiseerde staking vindt plaats op initiatief van de vakbond, die de staking vooraf aankondigt bij een organisatie. Redenen om te staken zijn bijvoorbeeld een gewenste loonsverhoging, vastgelopen caoonderhandelingen of een behoefte aan betere arbeidsomstandigheden. Een wilde staking ontstaat spontaan en is georganiseerd door werknemers of de vakbond, maar is niet aangekondigd bij de organisatie. Het nadeel voor een werkgever is dat hij niet kan inspelen op een staking die niet is aangekondigd, waardoor de organisatie meer schade zal oplopen. Dat zal ook meewegen in het oordeel van de rechter als het zover komt. De stakende werknemers kunnen bij een wilde staking geen beroep doen op een uitkering uit de stakingskas van de vakbonden.

Effect staking

Een werkgever is vanwege het principe ‘geen arbeid, geen loon’ niet verplicht om een stakende werknemer te betalen. Werknemers die lid zijn van de vakbond, kunnen vaak wel aanspraak maken op een vergoeding uit de stakingskas van de bond. Stakende niet-leden kunnen het misgelopen loon niet verhalen. Bij een georganiseerde staking kan de werkgever de stakers niet ontslaan. Er geldt een ontslagverbod. De rechter gaat er namelijk van uit dat een staking legitiem is, als deze is georganiseerd door een vakbond. De werkgever mag volgens de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (WAADI) een beëindiging van de staking niet forceren door extra uitzendkrachten in te huren of door al voor de organisatie werkende uitzendkrachten extra uren te laten maken. Werkgevers, werknemers en vakbonden kunnen naar de rechter stappen bij onenigheid. Het is niet te voorspellen of een rechter de ontstane schade verhaalt op een vakbond of werknemers, als hij een staking achteraf ongegrond verklaart. De rechter kan wel beperkingen of vrijheden opleggen. Zo kan hij de stakende partij gebieden om de staking een bepaalde tijd van tevoren aan te kondigen.

Conflicten vanwege cao en loonkwestie oorzaken van stakingen in 2018

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) presenteerde cijfers over het aantal stakingen in Nederland. In 2017 vonden de meeste stakingen in 30 jaar plaats (32). In 2018 staakten werknemers 28 keer. Het aantal stakingen is dus iets verminderd. In alle gevallen riepen vakbonden de stakingen uit. Daar waren circa 34.000 werknemers bij betrokken (2017: 147.000). Hierdoor gingen in totaal 239.000 arbeidsdagen verloren (2017: 306.000). De stakingen bestonden uit:

  • zes kortdurende stakingen (minder dan één dag) (2017: zes);
  • vijf stakingen van één tot vijf werkdagen (2017: drie);
  • 17 stakingen van meer dan vijf werkdagen (2017: 15).

De belangrijkste aanleiding voor de stakingen was een conflict vanwege de cao. Dat gold voor zes op de tien stakingen. Loonkwesties waren bij 14% van de stakingen de reden om het werk tijdelijk te onderbeken. Voor 11% van de stakingen waren overige geschilpunten buiten de cao de aanleiding. Uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) van CBS en TNO blijkt dat drie op de tien werknemers in 2018 ontevreden waren over hun salaris.