VERDIEPINGSARTIKEL

Artikel 9 en 10 WOR: De wettelijke spelregels voor de inrichting van de OR-verkiezingen

Algemene verkiezingen zijn een belangrijk moment voor elke OR. De zittende leden moeten aftreden, maar zijn verantwoordelijk voor de eigen opvolging. Zij moeten dus de OR-verkiezingen organiseren. De hoofdlijnen zijn in de wet geregeld, maar voor de details moet u uw eigen OR-reglement erop naslaan. Verlopen de verkiezingen niet volgens de regels, dan zet u de rechtsgeldigheid van de nieuwe OR op het spel!


13 maart 2020 5 minuten Door redactie

Dit verdiepingsartikel wordt u aangeboden door Rendement Online


De artikelen 9 en 10 van de Wet op de ondernemingsraden (WOR) regelen de OR-verkiezingen, waarbij artikel 10 alleen vertelt wat u in uw OR-reglement nader moet regelen. In deze rubriek zijn de eventuele kiesgroepen en de keuze van het kiesstelsel uitgelicht. Kandidaatstelling, verkiezingen en het voorzien in tussentijdse vacatures komen in het volgende nummer aan de orde. 

Keuze voor kiesgroepen

Er zijn 2 belangrijke keuzes die u in uw OR-reglement moet maken als het gaat om de verkiezingen: werkt u met kiesgroepen en zo ja, gebruikt u dan het personen- of het lijstenstelsel? Uw huidige reglement bevat deze keuzes al, maar als u daar wijzigingen in wilt aanbrengen, moet u dat vóór de volgende verkiezingen doen.

Artikel 9, lid 3 WOR maakt het mogelijk om uw onderneming ten behoeve van de afspiegeling in uw OR op te splitsen in verschillende kiesgroepen die elk een in het reglement vastgelegd aantal zetels van de OR kunnen kiezen. De kandidaten moeten dan ook uit die kiesgroep komen. Stel, uw organisatie heeft 2 locaties waarvan de één veel groter is dan de andere. Stelt u dan geen kiesgroep per locatie in, dan zullen de kandidaten van de grotere locatie altijd meer stemmen krijgen. Door kiesgroepen in te stellen, kunt u de vertegenwoordiging door kandidaten van de kleinere locatie in de OR veiligstellen.

Kiesgroepen zijn overigens niet alleen gebonden aan locaties of afdelingen, maar kunt u ook instellen voor bijvoorbeeld verschillende functiegroepen. Kiesgroepen geven de OR dus een betere afspiegeling van het personeelsbestand. Maar er kleven ook nadelen aan.

Naarmate de belangstelling voor kandidaatstelling in de kiesgroep minder is, wordt het risico van vacatures in de OR groter. Dat geldt nog sterker naarmate een kiesgroep kleiner is. Het gevolg is dat de nieuwe OR met onvervulbare vacatures komt te zitten. In een andere kiesgroep verkozen kandidaten kunnen namelijk niet een zetel buiten hun kiesgroep bezetten.

Een tweede eventuele nadeel is het risico dat de gekozen leden zich gaan richten op belangenbehartiging van de ‘eigen’ achterban. Dat zou ten koste gaan van de eenheid in de raad.

Onderlinge samenhang

Eén van de succesfactoren van een OR is juist de onderlinge samenhang. U kunt er ook voor kiezen om een deel van de OR-zetels aan kiesgroepen toe te wijzen en de overige zetels door en uit het hele personeel laten kiezen. Dit is het zogenaamde gemengde stelsel. Elke kiezer moet dan 2 stemmen uitbrengen: één binnen zijn kiesgroep en een tweede voor de ‘vrije’ kandidaten.

Lijstenstelsel of personenstelsel

Er zijn 2 verschillende manieren waarop de kandidaten aan de kiezers kunnen worden gepresenteerd (los van eventuele kiesgroepen). In het reglement moet de OR één van beide stelsels kiezen en verder uitwerken.

In het personenstelsel brengt de kiezer zijn stem rechtstreeks uit op één bepaalde kandidaat. De kiezer mag hier in principe net zoveel stemmen uitbrengen als er zetels te verdelen zijn. Het reglement bepaalt dat aantal.

In het lijstenstelsel brengt de kiezer zijn stem primair uit op een bepaalde lijst en daarbinnen op één bepaalde kandidaat. Dit stelsel werkt altijd volgens het ‘one man one vote’-principe. Het lijstenstelsel kent u ook van de verkiezingen voor gemeente­raad, Provinciale Staten en de Tweede Kamer.

Omdat er politieke partijen bestaan met hun eigen programma’s en kandidaten, is het lijstenstelsel ook daar een voor de hand liggende keuze. Dat is voor uw organisatie waarschijnlijk anders. In het verleden kwam het nog wel voor dat kandidaten elkaar op een gedeelde visie en bijpassende programmapunten vonden, maar tegenwoordig zijn het eigenlijk alleen nog vakbonden die graag met een lijst uitkomen.

Een extra genoemd argument voor een lijstenstelsel is dat het geschikt zou zijn voor grote ondernemingen waarin werknemers elkaar niet meer allemaal kennen. Als de kandidaten zich daar gezamenlijk presenteren omdat zij dezelfde ideeën hebben, is het voor de kiezer gemakkelijker om te stemmen.

Vakbond

Alleen het lidmaatschap van dezelfde vakbond zegt nog niets over wat deze kandidaten in de OR willen bereiken. Dan is het werken met kiesgroepen in combinatie met het personenstelsel een betere maatregel om ervoor te zorgen dat de kiezer en kandidaat elkaar wel kennen.

Verlenging zittingsperiode

Steeds vaker en steeds makkelijker gaan ondernemingsraden over tot verlenging van hun zittingsperiode. De reglementaire zittingsperiode van 3 jaar loopt bijvoorbeeld over 6 maanden af, maar de OR-leden besluiten de algemene verkiezingen één jaartje uit te stellen, bijvoorbeeld omdat ze net middenin een ingewikkeld instemmings- of adviestraject zitten vanwege een belangrijke ontwikkeling binnen de organisatie.

Als er nieuwe OR-leden zouden komen, moeten die zich weer helemaal opnieuw inwerken en dat gaat dan ten koste van de kwaliteit van de medezeggenschap. In zo’n situatie stemt de bestuurder vaak in met de verlenging van de zittingstermijn.

Wat de OR-leden en de bestuurder op zo’n moment vaak vergeten, is dat de OR een democratisch en vertegenwoordigend orgaan is dat van de kiezers een mandaat heeft dat niet verder reikt dan de afgesproken 3 jaar. Dat is ook het geval als er destijds geen OR-verkiezingen zijn gehouden bij gebrek aan voldoende kandidaten.

Als de zittende OR-leden zich herkiesbaar stellen, is er bovendien waarschijnlijk niets aan de hand. In het ergste geval verwerven ze geen plekje in de nieuwe OR, maar kunnen ze hun deskundigheid alsnog ten dienste stellen aan de nieuwe OR-leden.

Onwettige OR-leden

Het verlengen van de zittingsperiode van de OR zonder uitdrukkelijke goedkeuring van de bestuurder, de achterban en de vakbonden is strijdig met de WOR. Een OR die dat toch doet, moet er rekening mee houden dat hij niet ontvankelijk wordt verklaard bij een gerechtelijke procedure. Onwettige OR-leden hebben in principe geen aanspraak op de bescherming van WOR en het Burgerlijk Wetboek, denk aan de bescherming tegen benadeling (artikel 21 WOR).

Kantonrechter kan OR-reglement toetsen

De WOR heeft de representativiteit van de OR hoog in het vaandel staan. Dat ligt ook voor de hand, omdat een ondernemingsraad het enige vertegenwoordigende orgaan in de onderneming is. Heeft de raad een onevenwichtige samenstelling, dan is het heel moeilijk om alle werknemers goed te vertegenwoordigen.

De meeste ondernemingsraden zijn zich bewust van het belang van een evenwichtige samenstelling en werven actief kandidaten in onderdelen van de organisatie die nog geen OR-lid hebben. Toch kunnen werknemers van mening zijn dat de OR in zijn reglement onvoldoende representativiteit garandeert.

Er zijn bijvoorbeeld geen kiesgroepen ingesteld, terwijl dat wel nodig is. Of ondanks herhaald aandringen, weigert de OR het instellen van een kwaliteitszetel voor flexwerkers.

De belanghebbenden kunnen in zulke gevallen de kantonrechter vragen om het OR-reglement te toetsen aan artikel 9 WOR. Ze kunnen de kwestie ook eerst voorleggen aan de bedrijfscommissie voor bemiddeling en advies.

Kwaliteitszetel

Artikel 9, lid 4 WOR geeft uw OR nóg een extra optie om de vertegenwoordiging van bepaalde groepen in de OR te organiseren. Slechts weinig raden maken daar gebruik van, maar het is wel een ideale manier om de invalshoek en belangen van de flexwerkers mee te nemen in uw OR-werk. 

U kunt bijvoorbeeld een kwaliteitszetel in de OR reserveren voor een flexwerker. Dit moet u in uw reglement vastleggen.

Voor de flexwerker die de kwaliteitszetel gaat bezetten, is het wel van belang dat hij kan terugvallen op een soort samenwerkingsverband van flexwerkers (denktank, klankbordgroep) waarmee hij contact kan onderhouden. Al is het maar in een appgroep.

Organiseer rechtsgeldige OR-verkiezingen

Het organiseren van rechtsgeldige OR-verkiezingen is geen eenvoudige klus. De verkiezingen moeten nauwgezet georganiseerd worden om rechtsgeldig te zijn. De toolbox Organiseer rechtsgeldige OR-verkiezingen helpt u bij het succesvol doorlopen van iedere stap bij de organisatie van de OR-verkiezingen.