VERDIEPINGSARTIKEL

Grijze lijst bij verkoop aan consumenten

Met uw zakelijke klanten mag u als ondernemer in principe van alles afspreken in uw algemene voorwaarden. Dit ligt anders als u verkoopt aan consumenten. Zij zijn wettelijk extra beschermd tegen onredelijke voorwaarden. Daarbij is er geen half werk geleverd: er is een zwarte, een grijze én een blauwe lijst met voorwaarden die de wetgever liever niet ziet of die ronduit verboden zijn ten aanzien van consumenten.


6 november 2019 6 minuten Door redactie

Dit verdiepingsartikel wordt u aangeboden door Rendement online i.s.m. Lotte te Linde, advocaat ondernemingsrecht en commercieel contractenrecht bij Dirkzwager legal, e-mail: telinde@dirkzwager.nl


Wettelijk gezien draait het bij bepalingen in algemene voorwaarden altijd om de vraag of ze ‘onredelijk bezwarend’ zijn. Bij een zakelijke transactie is daar niet snel sprake van, zolang uw klant instemt met de voorwaarden. Ten aanzien van consumenten zijn voorwaarden veel eerder onredelijk bezwarend. Om de consument meer zekerheid te geven wanneer dit zo is, zijn de zwarte, grijze en blauwe lijst bedacht.

Vernietigen

De voorwaarden die ten aanzien van een consument áltijd als onredelijk bezwarend worden beschouwd, heeft de Nederlandse wetgever opgesomd op de zogenoemde ‘zwarte lijst’ (artikel 6:236 van het Burgerlijk Wetboek). Dit is een lijst van 19 bedingen. Om er een paar uit te pikken:

  • Het ‘geheel en onvoorwaardelijk’ uitsluiten dat een consument de toegezegde diensten of producten kan opeisen.
  • Het inkorten van wettelijke verjarings- of vervaltermijnen tot minder dan één jaar (bijvoorbeeld dat een klacht ‘binnen een week’ gemeld moet zijn).
  • De bepaling dat de onderneming binnen drie maanden na het sluiten van de overeenkomst de prijs mag verhogen.

Een beding dat op de zwarte lijst staat, mag u ten aanzien van een consument nooit gebruiken. Een rechter kan deze bepalingen ook altijd ‘vernietigen’, ofwel ongeldig verklaren. Het gebruik van een beding van de zwarte lijst kan ook een boete van de Autoriteit Consument & Markt tot gevolg hebben.

Lat

Voorwaarden van de zwarte lijst mag u dus niet hanteren. Maar hoe zit het met de grijze lijst? En de blauwe lijst? Die laatste vindt zijn oorsprong in het Europese recht, maar komt voor een groot deel overeen met de Nederlandse ‘grijze lijst’ (artikel 6:237 BW). Op deze grijze lijst staan 15 voorwaarden waarvan – juridisch gezegd – ‘vermoed wordt’ dat ze onredelijk bezwarend zijn voor consumenten.

Anders gezegd: ze zijn niet per se verboden, maar de onderneming zal aan de hand van feiten en omstandigheden moeten bewijzen dat de voorwaarde in een concreet geval niet onredelijk bezwarend is. De lat voor de ondernemer om dit ‘tegenbewijs’ te leveren, ligt hoog. Slaagt de ondernemer er niet in om te bewijzen dat een beding niet onredelijk bezwarend is, dan wordt het beding alsnog vernietigd.

Geschrift

Welke bedingen staan er zoal op de grijze lijst? Onder meer het beding waarmee de ondernemer zichzelf een ‘ongebruikelijk lange of onvoldoende bepaalde termijn’ geeft om op een aanbod of een andere verklaring van de klant te reageren. Een voorbeeld is een beding dat een ondernemer de bevoegdheid geeft om een aanbod in een offerte binnen een week na aanvaarding te herroepen. De wet bepaalt namelijk dat een ondernemer dat alleen direct nadat de klant het aanbod heeft aanvaard mag doen. De grijze lijst stelt verder paal en perk aan het opleggen van ‘vormvereisten’. Een ondernemer mag een consument alleen vragen een bepaalde mededeling – bijvoorbeeld tot opzegging – vast te leggen in een ‘ondertekend geschrift’. Verplichtingen over hoe dat geschrift er dan uit moet zien of andere vereiste handelingen mag u een consument in principe niet opleggen.

Aansprakelijk

De wetgever wordt ook niet vrolijk van een ondernemer die zichzelf de mogelijkheid geeft om iets anders te leveren dan wat de consument op basis van de overeenkomst mocht verwachten. Ook dit is een vermoedelijk onredelijk bezwarend beding.

Een voorbeeld: een bewaakte garderobe waar klanten tegen betaling kledingstukken konden afgeven had bepaald dat de directie niet aansprakelijk was voor verlies of diefstal. Dat ging de rechter te ver. Die oordeelde dat hier sprake was van een vermoedelijk onredelijk bezwarend beding. Het hele idee van een bewaakte garderobe is nu net dat kleding bewaakt wordt en dat de klant weer netjes zijn eigen jas kan ophalen. De garderobe had zijn verplichting niet op deze manier mogen beperken.

Ook op de grijze lijst: de bepaling die een onderneming de mogelijkheid geeft om totaal andere producten of diensten te leveren, of spullen van mindere kwaliteit. Dit is alleen toegestaan als de consument in dat geval de mogelijkheid heeft de overeenkomst te ontbinden.

Het komt wel eens voor dat de consument als gevolg van de overeenkomst schade lijdt. Ondernemingen proberen nogal eens verantwoordelijkheid voor die schade uit te sluiten in de algemene voorwaarden. Maar een beding dat de onderneming deels bevrijdt van haar wettelijke verplichting tot schadevergoeding (een ‘exoneratie’) wordt vermoed onredelijk bezwarend te zijn. Ook het beperken van de omvang van de schade, bijvoorbeeld via een maximumbedrag, is in principe niet toegestaan.

Onderbouwd

Waar u bij zakelijke klanten misschien wel eens denkt ‘ik zet het maar in de voorwaarden, je kunt nooit weten’, gaat dat voor consumenten niet op. U doet er verstandig aan om aparte voorwaarden op te stellen voor verkoop aan consumenten. Let er daarbij op dat er sowieso geen ‘zwarte’ bedingen in staan en beperk zo veel mogelijk het gebruik van bedingen op de grijze lijst. Bewijzen dat grijze-lijst-bedingen in een concreet geval niet onredelijk bezwarend zijn is niet eenvoudig. Een rechter weegt altijd de specifieke feiten en omstandigheden van de zaak (zie ook de kaders), waardoor de uitkomst per geval kan verschillen. In het algemeen is eigenlijk alleen te zeggen dat u als ondernemer heel goed beslagen ten ijs moet komen. Bij elk grijze-lijstbeding dat u wilt gebruiken moet u zich van tevoren afvragen: in welke situatie heb ik genoeg reden om mijzelf dit recht voor te behouden? Als u daar een goed onderbouwd antwoord op heeft, bent u een heel eind. Kunt u de reden voor een grijze-lijstbeding in alle eerlijkheid niet goed onderbouwen, dan is de veiligste route: gebruik het niet.

Onredelijk: een klik te veel voor opzegging

De rechtbank in Amsterdam boog zich over een beding in algemene voorwaarden van een ondernemer dat draaide om opzegging. Volgens de voorwaarden werd de opzegging van een consument pas definitief wanneer er op een link in de bevestigingsmail van de ondernemer was geklikt. De consument had wel een e-mail gestuurd dat hij zijn contract wilde beëindigen maar had niet op de link in de bevestigingse-mail geklikt. De ondernemer bleef daarom facturen sturen.

De rechter oordeelde dat er in dit geval sprake was van een grijze-lijst-beding. Want de ondernemer eiste voor de opzegging een strengere vorm (namelijk een extra handeling) dan een ‘ondertekend geschrift’. Als rechtvaardiging beriep de ondernemer zich erop dat een bevestiging van de eerdere opzegging tot doel had om te verifiëren of de opzegging daadwerkelijk afkomstig was van de consument en om te voorkomen dat een consument per ongeluk opzegt.

Pop-up

De rechter vond echter dat de ondernemer niet duidelijk maakte hoe hij met de link zekerheid verkreeg over de identiteit van de opzegger. Bovendien kon de identiteit van diegene ook met een minder strenge handeling geverifieerd worden, bijvoorbeeld door een pop-up in beeld te laten springen.

Rechtbank Amsterdam, 10 november 2017, ECLI (verkort): 8331

Redelijk: 30% van de koopprijs als vergoeding

In een zaak die werd voorgelegd aan het gerechtshof in Den Haag bleef een grijzelijst- beding ten aanzien van een consument wel geldig. In dit geval annuleerden consumenten de aankoop van een keuken, drie dagen na de koop. De algemene voorwaarden van de ondernemer bepaalden dat de consument bij annulering van de overeenkomst een vaste schadevergoeding van 30% van de koopprijs moest betalen. Deze annuleringskosten golden zo lang de koper nog geen bericht had gehad dat de verkochte goederen ook daadwerkelijk geleverd zouden worden.

Jaarcijfers

Toen de ondernemer aanspraak wilde maken op de annuleringskosten, beriep de consument zich erop dat het annuleringsbeding een grijze-lijst-beding was en vernietigd moest worden. De ondernemer was van mening dat 30% van de koopprijs diende als redelijke vergoeding voor het door hem geleden verlies en de gederfde winst.

Ter onderbouwing toonde de ondernemer met verschillende jaarcijfers aan dat zijn gemiddelde brutowinstmarge (het percentage van de omzet dat overblijft na aftrek van de vaste bedrijfskosten) ruim boven de 37% lag. Dat de ondernemer meer dan 30% van de koopprijs aan winst was misgelopen, vond het gerechtshof hiermee aannemelijk gemaakt. Het hof liet het annuleringskostenbeding dan ook in stand.

Gerechtshof Den Haag, 18 december 2018, ECLI (verkort): 3572