VERDIEPINGSARTIKEL

Omgaan met ziekte en rouwsituaties op het werk

Een collega heeft een ernstige ziekte die mogelijk kan leiden tot een fatale afloop. Een medewerker rouwt over het verlies van een kind of partner. Ook gedachten over zelfdoding komen regelmatig voor, als gevolg van een traumatische ervaring of psychische problematiek. Dit geeft zware emotionele belasting, niet alleen voor de betrokkene zelf, maar eveneens voor mensen in zijn omgeving.

Ook de naaste collega’s op het werk kunnen op de hoogte zijn van en meeleven met de gebeurtenissen. Wat kunnen de werkgever en de arbo-adviseur doen om de situatie draaglijk te maken?


2 juli 2020 8 minuten Door redactie

Dit verdiepingsartikel wordt u aangeboden door Rendement Online


De coronacrisis heeft het weer eens keihard op de agenda gezet: de mentale gevolgen van traumatiserende ervaringen op het werk, en verdriet dat werknemers voelen over het leed en verlies van collega’s.

Maar ook buiten crisistijd kunnen die situaties zich voordoen. En ook dan is het voor arbeidsorganisaties belangrijk om die lastige situaties zo goed mogelijk meester te blijven. Dit natuurlijk om het verzuim te kunnen beheersen, maar ook voor het behoud van de werksfeer.

Een goede arbeidsorganisatie treft voorbereidingen en komt in actie. Een leidinggevende behoort de taak te hebben (en opgeleid te zijn) om contact te (laten) onderhouden in moeilijke situaties. Dat moet begripvol: een medewerker die rouwt of onder zware psychische druk staat, heeft van uur tot uur wisselende emoties.

Geleidelijke acceptatie

Sommige experts zeggen dat rouwverwerking niet bestaat, alleen geleidelijke acceptatie. Een werknemer kan een levensbedreigende ziekte hebben of een naaste thuis met zo’n ziekte.

In het tweede geval kan meer vrije tijd nodig zijn. Als er regelingen zijn voor verlof of aangepaste arbeidstijden, regelt de leidinggevende toepassing ervan zonder gedoe. In alle gevallen is het de taak van de leidinggevende om te steunen én te stimuleren.

Hij achterhaalt op een respectvolle manier waar de betrokkene behoefte aan heeft: sommige mensen willen hun hart kunnen luchten, anderen delen verdriet liever niet met collega’s.

Suggesties om als werknemer het gesprek aan te gaan met een getroffen collega

Wat is een goede aanpak? Een werknemer met emotionele problematiek ‘met rust laten’? Dat is goed bedoeld, maar kan nadelig uitpakken.

Juist contact maken en een gesprek bieden is essentieel. Veel mensen hebben de neiging om een nabestaande of emotioneel getroffen collega te ontlopen. De leidinggevende kan daarin juist het goede voorbeeld geven en collegiale ondersteuning stimuleren. Dat blijkt vaak het belangrijkst.

Bijvoorbeeld in de zorg, maar vooral bij ‘geüniformeerde beroepen’ zoals politie zijn er goede ervaringen met buddy-systemen. Werknemers kunnen bij (daarvoor opgeleide) collega’s terecht om een heftige gebeurtenis te helpen verwerken.

Een organisatie met een gezonde werkcultuur heeft vaak ‘informele buddy’s’. Belangrijk is steun zonder oordeel, commentaar of kritiek en juist met openheid en begrip.

Steun van leidinggevende en collega's

De structuur en afleiding van het werk kunnen houvast geven, maar soms heeft iemand juist moeite om zich te concentreren. De leidinggevende biedt zo nodig lichter werk, zodat de werknemer betrokkenheid kan blijven voelen.

In principe is steun van naaste collega’s het beste. Maar het kan nodig zijn de emotioneel belaste werknemer de mogelijkheid te geven een professionele hulpverlener te raadplegen.

Getroffen collega bijstaan

Zijn er werknemers die de getroffen collega wél kunnen en willen bijstaan? Voor hen is het een steun als ze zo nodig kunnen verwijzen naar professionals. Uw arbodienst, bedrijfsarts of bedrijfsmaatschappelijk werker kan de weg wijzen.

Een reëel voorbeeld: jaarlijks horen tot wel veertigduizend werknemers dat ze kanker hebben. Behandeling is steeds vaker succesvol, maar vergt al gauw een jaar of meer. Re-integratie is dus een zaak van lange adem.

Daarvoor is er inmiddels mede de BACO, een ‘bedrijfsarts consulent oncologie’, gespecialiseerd in het begeleiden van mensen met kanker. Uw bedrijfsarts kan bij deze BACO advies inwinnen.

Concrete steun bieden is meestal de beste hulp

Volgens deskundigen heeft het weinig zin om tegen iemand te zeggen dat u er altijd voor hem bent. Het is beter concreet te zijn in het bieden van steun. Dat hoeft geen zwaar gesprek over emoties te zijn. Wat juist telt, is het volgende:

  • praktische hulp zoals wat werk overnemen;
  • een uitdaging door de betrokkene juist iets te doen te geven;
  • helpen om in het privéleven iets te regelen.

Vermijd misplaatste adviezen als 'over een jaar ben je eroverheen'. Experimenteer met het zoeken van een balans: hulp is belangrijk, maar het is niet goed iemand te veel uit handen te nemen.

Negatief
Een ernstig zieke of rouwende werknemer kijkt mogelijk anders tegen het werk aan. Hij kan zich negatief uitlaten over 'al die zinloze drukte'. Ga er niet tegenin, word niet boos, begrijp dat het (weer) ontwikkelen van werkplezier tijd kost.

Daarbij helpt het misschien de betrokkene advies te vragen over werkonderdelen waar hij goed in is. Steun geven betekent dat u langere tijd moet willen luisteren, desnoods naar steeds hetzelfde verhaal.

Professionele steun

U vindt hier opties van de werkgever voor professionele steun aan de omgeving van de zieke werknemer.

  • Voor zijn naasten is te denken aan het faciliteren van deelname in een lotgenotengroep.
  • De bedrijfsarts kan uitleg geven over (steun van de omgeving aan) re-integratie waarin ook vaak speciale programma’s voor fysieke en psychologische training een plaats hebben.
  • Er kan arbeidskundig onderzoek, loopbaanadvisering en -bemiddeling nodig zijn wanneer het hervatten van het oorspronkelijke eigen werk niet realistisch blijkt: de naasten kunnen hierover geïnformeerd worden. Vragen om hun medewerking kan heel hierbij effectief zijn.

Nuttige en nodige hulp voor collega's

Ook voor de collega’s van de zieke of getroffen werknemer is het nuttig en nodig hulp te krijgen om goed met de situatie om te kunnen gaan. Dit kan op de volgende manieren:

  • Voorlichting, bijvoorbeeld in werkoverleg, over het verwachte ziekte- en herstelverloop en de ups en downs. De bedrijfsarts(assistent) kan dit, maar er zijn ook gespecialiseerde ervaringsdeskundige voorlichters van patiëntenverenigingen. Dit betreft ook het omgaan met de mogelijke neerslachtigheid van de patiënt-werknemer. Gezien zijn kwetsbaarheid kan voorlichting over hygiëne op zijn eigen werkplek en die van collega’s belangrijk zijn.
  • Training van medewerkers in het voeren van gesprekken met door ziekte of verlies getroffen collega’s.
  • Werkoverleg: de leidinggevende kan daarin de voortgang van re-integratie aan de orde stellen, en bespreken hoe collega’s daar hun steentje aan bij kunnen dragen.
  • De leidinggevende is voor iedere werknemer beschikbaar als zij willen sparren of stoom af willen blazen over de situatie.
  • Voortgezette voorlichting aan collega’s. Ex-kankerpatiënten kunnen nog jaren momenten hebben van vermoeidheid, concentratie- en geheugenproblemen. Ook speelt de angst voor terugkeer van de ziekte nog lang een grote rol. Meestal zijn de vooruitzichten pas na vijf jaar stabiel. Het is goed als collega’s hiervan op de hoogte zijn.

Haak de omgang met ernstige ziekte en rouw aan bij uw algemene (branche)aanpak van psychosociale arbeidsbelasting.

Zorg dat u kunt terugvallen op een rouwprotocol

Bij een sterfgeval binnen de organisatie is het nuttig een rouwprotocol (tool) te hebben. Zo’n overzicht van aandachtspunten bevordert dat iedereen weet wat hij moet doen. U kunt het zelf opstellen; op internet en bij diverse arbodiensten zijn er modellen. Het begint met controleren of een overlijdensbericht klopt.

Vervolgens gaat het om hoe en wanneer anderen te informeren, wie als eerste en persoonlijk, condoleancebrieven opstellen en versturen, enzovoort. De lijst bevat de taken voor de manager, de leidinggevende en personeelszaken. Collega’s hebben hierin ook een taak, namelijk om begripvol te zijn, werkzaamheden over te nemen, zaken te annuleren en klanten in te lichten.

Pijnlijk
Een doordacht document helpt tegen pijnlijke fouten. Het komt helaas voor: een rouwbericht met foto op de homepage van de site en verderop een foto van de betrokkene in actie als klantadviseur. Schenk ook aandacht aan bijzondere dagen zoals de verjaardag en de sterfdag een jaar na datum. Een kaart of bloemetje aan nabestaanden is op z’n plaats.

Toename aantal gevallen van suïcide 

De coronacrisis verergert het nog: de mogelijkheid dat een medewerker denkt aan zelfmoord. De arbo-adviseur staat voor een gezonde werkomgeving. Radeloze mensen moeten op weg geholpen worden naar professionele hulp.

De term 'zelfmoord' is ook op sites van hulpinstanties gangbaar. 'Zelfdoding' veroordeelt minder, hulpverleners gebruiken het daarom in contacten met nabestaanden. De vakterm is – dus ook in dit artikel – suïcide.

Het aantal gevallen van suïcide in Nederland nam de laatste jaren toe, van bijna vier per dag in 2007 naar vijf per dag in 2018. Het is de meest voorkomende doodsoorzaak onder mensen tot veertig jaar, met meer doden dan door kanker.

De financiële crisis vanaf 2008 bracht Nederland een stijging met 5% jaarlijks, en pas in 2013 stopte die trend. Jaarlijks denken zo’n 400.000 volwassenen in ons land aan suïcide; ruim een derde maakt een plan, ruim een kwart doet een poging.

Volgens het CBS bedroeg in 2018 het aantal gevallen van suïcide 1.829, waarvan 1.176 mannen en 653 vrouwen. De kans is dus reëel dat ook uw organisatie er een keer mee te maken krijgt.  

Rol van de werkomgeving

Het gaat nogal eens om mensen met (jeugd)trauma’s of psychische problematiek zoals neerslachtigheid. Dat kan leiden tot een verslaving. Die bevat net als bijvoorbeeld een echtscheiding een impuls tot suïcidale gedachten.

Wie in z’n omgeving iemand verloor door suïcide kan het zelf gaan overwegen. De werkomgeving speelt mede een rol. Van de werknemers wordt bijvoorbeeld 8% gepest, en dat treft somberende mensen extra.

Volgens Noors onderzoek heeft 40% van de slachtoffers van pesten weleens suïcide overwogen. Ook is er de schatting dat één op de tien suïcides van doen heeft met pesten.

Werknemers in de (geestelijke) gezondheidszorg en bij hulpdiensten maken veel nare situaties mee. Hun werkgevers moeten bevorderen dat ze dat kunnen verwerken, door onderlinge en professionele hulp. Maar in andere sectoren zijn er eveneens (emotioneel) belastende kwesties.

Veel arbeidsorganisaties bieden te weinig hulpbronnen of buffers bij stress. Werkgevers zijn vaak nalatig met complimenten geven en waardering en erkenning laten zien. Dat zijn eenvoudige middelen voor een goede sfeer én productiviteit.

Ook goede verhoudingen tussen collega’s en leidinggevenden helpen tegen stress en tegen de mogelijkheid dat mensen met malende gedachten zich helemaal terugtrekken.

Uw bedrijfsarts weet bij medewerkers met psychische problemen een suïciderisico te taxeren en (samen met de huisarts) professionele hulp in te zetten. Leidinggevenden moeten de ruimte hebben om bij twijfel over wat dan ook te verwijzen naar de bedrijfsarts.

Gedachten ontwikkelen

‘Eigenlijk wil vrijwel niemand alleen maar dood’, aldus hulpinstantie 113. De meesten met suïcidale gedachten willen vooral rust, weg van moeilijkheden. Ze ontwikkelen gedachten die hen steeds meer in beslag nemen. Zó willen ze niet verder.

De omgeving is meestal nodig om de wanhopigen de stap te doen zetten naar professionele hulp, vaak als eerste de huisarts. Collega’s kunnen merken dat mensen slaapproblemen hebben, overmatig piekeren en somber zijn.

Ook geven ze (on)bewuste signalen: 'ik ben een hopeloos geval' of 'zo hoeft het niet meer'. Velen in de omgeving weten er niet mee om te gaan, of denken zo'n schreeuw om aandacht het beste te kunnen negeren: gemiste kansen!

Denkt u aan suïcide, of kent u iemand die eraan denkt? Neem dan contact op met de speciale hulplijn 0900 0113 of ga naar www.113.nl.

Stichting 113 Zelfmoordpreventie

Deze stichting onderhoudt de telefonische hulplijn 113 voor mensen die willen praten over hun suïcidale gedachten. Daarnaast kunnen ze er coaching en therapie krijgen, online en face-to-face.

Er zijn aanwijzingen voor veiligheid bij acute nood. De VraagMaarApp steunt met uitleg, oefeningen en tips. Mensen in de omgeving van iemand met suïcidale gedachten kunnen direct bellen met een hulpverlener. Dat lucht op en helpt hen omgaan met de situatie.

Een aanrader is de online training suïcidepreventie. In nog geen uur kan iemand oefenen met gespreksvoering. Die gaat in drie stappen:

  1. De vraag durven stellen of betrokkene aan zelfmoord denkt.
  2. Luisteren, begrip tonen zonder mee te gaan in de wanhoop.
  3. De weg wijzen naar hulp: 'Dit is te zwaar om alleen te dragen. Wie kunnen we bellen? Een partner? De huisarts?'